تهران: از روستای عصر قاجار تا کلانشهر مدرن
تحلیل تاریخی، کالبدی و اجتماعی دگرگونی پایتخت ایران از دوره صفوی تا عصر معاصر
تهران در درازنای کمتر از دو و نیم سده از سکونتگاهی پیراپیرامونی در دامنه جنوبی البرز و روستایی در مجاورت شهر تاریخی ری، به کانون دیوانی، اقتصادی و نمادین ایران بدل شد. این مقاله دگرگونی‌های کالبدی، نهادی و جمعیتی تهران را از حصار طهماسبی و انتخاب آغامحمدخان قاجار تا دگرگونی‌های دوران پهلوی و توسعه‌های شتابان متأخر بازخوانی می‌کند.
Key takeaways
- آغامحمدخان قاجار در نوروز سال ۱۲۰۰ هجری قمری (۱۷۸۶ میلادی) رسماً تهران را به عنوان دارالخلافه ایران تعیین کرد.
- نخستین حصار دفاعی تهران در دوره شاه طهماسب یکم صفوی در سال ۹۶۱ هجری قمری با ۱۱۴ برج بر مبنای شماره سوره‌های قرآن بنا نهاده شد.
- گسترش ساختاری شهر در عصر ناصرالدین‌شاه با نظارت میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله و مهندسان فرانسوی به تخریب حصار صفوی و ایجاد حصار هشت‌ضلعی ناصری در سال ۱۲۸۴ هجری قمری انجامید.
- دوره پهلوی اول شاهد تخریب دروازه‌ها و خندق ناصری، احداث بلوارهای عریض متقاطع و پیاده‌سازی سبک معماری نئوکلاسیک با تکیه بر عناصر باستان‌گرایانه هخامنشی و ساسانی بود.
- طرح جامع تهران مصوب سال ۱۳۴۷ خورشیدی با هدایت ویکتور گروئن و عبدالعزیز فرمانفرمائیان، چارچوب توسعه خطی شرقی-غربی شهر را برای دهه‌های متمادی پی‌ریزی کرد.
تهران امروزی، کلان‌شهری گسترده در دامنه جنوبی رشته‌کوه البرز و پایتخت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران، در پهنه‌ای مستقر شده است که تا پیش از قرن دهم هجری قمری تنها به عنوان سکونتگاهی نیمه‌روستایی با باغ‌های گسترده انار و خانه‌های دست‌کند زیرزمینی در حوزه نفوذ شهر تاریخی ری شناخته می‌شد. نام تهران برای نخستین بار در نوشته‌های سده سوم و چهارم هجری قمری نظیر آثار ابن حوقل و ابواسحاق اصطخری به عنوان قریه‌ای خوش‌آب‌وهوا در شمال ری پدیدار گشت؛ جایی که ساکنان آن به واسطه شیوه زیست دفاعی، در دالان‌های زیرزمینی و فضاهای حفاری‌شده در خاک به سر می‌بردند تا از دستبردهای مکرر راهزنان و لشکریان مهاجم در امان بمانند. دگرگونی بنیادین این سکونتگاه از یک بافت روستایی به کانون اداری و شاه‌نشین، سرآغاز یکی از شتابان‌ترین روندهای شهرنشینی در تاریخ غرب آسیا است که طی آن، ساختار سنتی شهر اسلامی در مواجهه با تجدد دیوانی و تکنولوژیک دگرگون شد.
جغرافیای تاریخی: از قریه ری تا حصار صفوی
موقعیت جغرافیایی تهران در پایانه دشتهای آبرفتی و شیب‌دار کوهپایه‌های البرز، آب کافی ناشی از ذوب برف‌ها و رودهای کرج، جاجرود و کن، و نیز چشمه‌سارها و سفرههای زیرزمینی پرآب، بستری حاصلخیز برای باغداری و زیست روستایی پدید آورده بود. با سقوط و تخریب شهر ری در جریان تاخت‌وتاز مغولان در اوایل سده هفتم هجری قمری، جمعیت فراری و نخبگان مهاجر تدریجاً به سوی باغ‌ها و روستاهای شمالی‌تر، به‌ویژه تهران و شمیران سرازیر شدند. یاقوت حموی در «معجم‌البلدان» تهران را روستایی بزرگ توصیف می‌کند که اهالی آن به گردن‌کشی در برابر حکام و پناه گرفتن در لانه‌های زیرزمینی شهره بودند. با این حال، نقطه‌عطف کالبدی تهران در سال ۹۶۱ هجری قمری (۱۵۵۳-۱۵۵۴ میلادی) رقم خورد؛ زمانی که شاه طهماسب یکم، دومین پادشاه سلسله صفوی، به جهت دلبستگی به زیارت مرقد شاه‌عبدالعظیم و امامزاده حمزه در ری و تردد مداوم میان قزوین (پایتخت وقت) و خراسان، فرمان به کشیدن حصاری استوار گرد تهران داد.
این باروی نوبنیاد که به «حصار طهماسبی» نام‌بردار شد، محدوده‌ای به وسعت تقریبی چهار کیلومتر مربع را در میان می‌گرفت. به دستور شاه طهماسب، ۱۱۴ برج دفاعی به نیت شمار سوره‌های قرآن مجید پیرامون شهر احداث گردید و خاک لازم برای ساخت خندق و برج‌ها از دو پهنه برداشت شد که بعدها به «گود زنبورک‌خانه» و «گود محمودیه» موسوم شدند. حصار اولیه دارای چهار دروازه اصلی به نام‌های دروازه شمیران (در شمال)، دروازه شاه‌عبدالعظیم یا اصفهان (در جنوب)، دروازه دولاب (در شرق) و دروازه قزوین (در غرب) بود. در پی این اقدام، کاروانسراها، حمام‌ها و بازارچه‌هایی در درون حصار ساخته شد و تهران ماهیت پیراپایگاهی خود را به یک قلعه مستحکم نظامی و انبار تدارکاتی شاهی تغییر داد. در اواخر عصر صفوی و اوایل دوره افشاریه، تهران به تناوب مقر اقامت کوتاه‌مدت شاه‌عباس یکم و پناهگاه نظامی بود، تا آنکه کریم‌خان زند در سال ۱۱۷۲ هجری قمری عمارتی دیوانی و تختی از مرمر در آن بنا نهاد و اندیشید که آن را مقر فرمانروایی خویش سازد، هرچند سرانجام شیراز را برگزید.
برگزیدگی به عنوان دارالخلافه قاجار و تأسیس ساختار ارگ
تصمیم سرنوشت‌ساز برای هویت کالبدی تهران در نوروز ۱۲۰۰ هجری قمری (۱۷۸۶ میلادی) به دست آغامحمدخان، سرسلسله دودمان قاجار، اتخاذ شد. آغامحمدخان پس از دهه‌ها کشمکش خونین با شاهزادگان زند و خان‌های محلی، تهران را به عنوان پایتخت رسمی قلمرو نوپای خود اعلام کرد. این گزینش برآمده از یک نبوغ استراتژیک نظامی بود: تهران از یک سو فاصله ایمنی از کانون قدرت زندیه در جنوب داشت، از سوی دیگر به ایلگاه قاجارها در دشت گرگان و استرآباد نزدیک بود، دسترسی بی‌درنگی به پادگان‌های سواره‌نظام ایلیاتی در مازندران و آذربایجان می‌داد و کنترل شورش‌های احتمالی در ایالت‌های شمالی را میسر می‌ساخت.
با استقرار دربار قاجار، تهران چهره دارالخلافه به خود گرفت. فتحعلی‌شاه و محمدشاه قاجار ساخت‌وسازهای ارگ سلطنتی را گسترش دادند. در این دوران، شهر به دو بخش کاملاً متمایز تجزیه شد: «ارگ شاهی» در شمال با باروهای بلند و خندقی مجزا که کاخ گلستان، دیوان‌خانه، حرم‌سرا، سربازخانه و انبار اسلحه را در بر می‌گرفت؛ و «شهر عامه» که بازار بزرگ، گذرگاه‌های پیچ‌درپیچ، مساجد جامع، کاروانسراها و محلات مسکونی نظیر عودلاجان، چالمیدان، سنگلج و بازار را شامل می‌شد. بافت شهری به شدت ارگانیک، متراکم و بر اساس پیوندهای خویشاوندی، صنفی و مذهبی سامان یافته بود و کوچه‌های تنگ با دیوارهای خشت‌وگلی بلند، حریم زندگی خصوصی اندرونی را از عرصه عمومی بیرونی جدا می‌کردند.
| دوره تاریخی | وسعت تقریبی (کیلومتر مربع) | جمعیت تخمینی | ویژگی برجسته ساختار کالبدی |
|---|---|---|---|
| عصر شاه طهماسب صفوی (۹۶۱ ق) | ۴٫۵ | ۱۵٬۰۰۰ تا ۲۰٬۰۰۰ | حصار ۱۱۴ برجی، خندق پیرامونی و کاروانسراهای نظامی |
| آغاز سلطنت فتحعلی‌شاه (۱۲۱۵ ق) | ۶٫۵ | ۴۵٬۰۰۰ تا ۵۰٬۰۰۰ | تثبیت ارگ سلطنتی و شکل‌گیری محلات عودلاجان و سنگلج |
| عصر ناصری پس از توسعه (۱۳۰۹ ق) | ۱۸٫۲ | ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۲۵۰٬۰۰۰ | حصار هشت‌ضلعی، ۱۲ دروازه کاشی‌کاری‌شده و خیابان‌های کالسکه‌رو |
| پایان عصر پهلوی اول (۱۳۲۰ خ) | ۴۵ | ۵۴۰٬۰۰۰ | تخریب دروازه‌ها، احداث خیابان‌های متقاطع شطرنجی و بناهای دولتی |
| طرح جامع اول (۱۳۴۷ خ) | ۱۸۰ | ۲٬۹۰۰٬۰۰۰ | توسعه خطی غربی، آغاز احداث بزرگراه‌ها و شکل‌گیری شهرک‌های اقماری |
| عصر حاضر (۱۴۰۲ خ) | ۷۳۰ | ۹٬۱۰۰٬۰۰۰ | کلانشهر چندمرکزی، شبکه گسترده آزادراهی و بلندمرتبه‌سازی متراکم |
دوران ناصری: تولد نخستین مظاهر مدرنیته شهری
نیمه دوم سده نوزدهم میلادی، در دوران سلطنت پنجاه‌ساله ناصرالدین‌شاه قاجار، نخستین گسست اساسی از کهن‌الگوهای شهرسازی سنتی در تهران رخ نمود. با گسترش روابط دیپلماتیک با اروپا و مسافرت‌های شاه به فرنگستان، ایده بازآفرینی پایتخت بر پایه پایتخت‌های مدرن آن روزگار نظیر پاریس در ذهن نخبگان حاکم شکل گرفت. نماد آغازین این دگرگونی نهادی، تأسیس دارالفنون در سال ۱۲۳۰ خورشیدی (۱۸۵۱ میلادی) به دست صدراعظم اصلاح‌گر، میرزا تقی‌خان امیرکبیر بود. دارالفنون نه فقط یک مدرسه عالی، بلکه موتور محرکه تولید نخبگان مهندسی، معماری، نظام و بهداشت در ایران به شمار میرفت.
به دلیل سرریز جمعیت به خارج از حصار صفوی، در سال ۱۲۸۴ هجری قمری (۱۸۶۷ میلادی) فرمان تخریب باروی کهن و احداث بارویی وسیع‌تر صادر شد. طراحی حصار جدید بر عهده مهندس فرانسوی به نام مسیو بهلر و با همراهی مهندسان ایرانی فارغ‌التحصیل دارالفنون قرار گرفت. آنان حصاری هندسی و هشت‌ضلعی به شیوه استحکامات نظامی سباستین وبان (Vauban) با خندقی ژرف به پیرامون شهر کشیدند. این محدوده جدید ۱۲ دروازه عظیم و باشکوه با آرایه‌های کاشی‌کاری معرق و هفت‌رنگ پدید آورد که دروازه‌های دولت، یوسف‌آباد و شمیران در شمال، و دروازه خانی‌آباد و غار در جنوب از آن جمله بودند. در همین دوران بنای شمس‌العماره با پنج طبقه و اسکلت فلزی به عنوان نخستین نماد ارتفاع‌گرایی در تهران قد برافراشت و مظاهر تمدنی نوین چون تلگراف‌خانه، واگن اسبی، چراغ گاز و آبله‌کوبی عمومی در فضای شهری تعبیه شدند.
دگرگونی کالبدی در دوره پهلوی: تسطیح باروها و تحمیل شبکه شطرنجی
با روی کار آمدن سلسله پهلوی در سال ۱۳۰۴ خورشیدی، ماهیت سنتی تهران هدف تندترین سیاست‌های تجدد آمرانه قرار گرفت. در دوره رضاشاه، تفکر غالب شهری بر پایه گسست از گذشته قاجاری، انضباط‌بخشی فضایی، عبور خودروهای موتوری و تأسیس نهادهای بوروکراتیک متمرکز پی‌ریزی شد. میان سال‌های ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۶ خورشیدی، تحت سرپرستی بلدیه تهران (به ریاست کریم بوذرجمهری)، خندق‌ها پر شد و دروازه‌های دوازده‌گانه ناصری به طور کامل تخریب گردیدند تا جای خود را به خیابان‌های عریض و سرتاسری بدهند؛ اقدامی که از منظر تاریخ معماری به مثابه نابودی بزرگ‌ترین میراث کاشی‌کاری و معماری دروازه‌ای قاجار بود.
شبکه خیابان‌کشی شطرنجی موسوم به الگوی اوسمانی (Haussmannian) بر بافت ارگانیک شهر سنتی تحمیل شد. خیابان‌های انقلاب (شاهرضا)، ولی‌عصر (پهلوی)، فردوسی، سعدی و سپه شکاف‌هایی عمیق در ساختار کهن ایجاد کردند. در همین بستر، معماری دولتی نوین با هدایت معماران فرنگی و نواندیشان ایرانی نظیر آندره گدار، ماکسیم سیرو، نیکلای مارکف، وارطان هوانسیان و محسن فروغی شکل گرفت. این معماران سبکی نئوکلاسیک با چاشنی باستان‌گرایی هخامنشی و ساسانی پدید آوردند که تجلی آن در ساختمان کاخ شهربانی، بانک ملی بازار، موزه ایران باستان، کاخ دادگستری و دانشگاه تهران به چشم می‌خورد. کارکرد بازار سنتی به حاشیه رانده شد و خیابان به مثابه عرصه نوین نمایش کالاهای مدرن، تفریح و زیست اجتماعی بدل گردید.
“تهران مدرن نه تداوم طبیعی شهر صفوی و قاجاری، بلکه شهری است که بر روی آوار دروازه‌ها و خندق‌های پیشین، به عنوان صحنه‌ای برای نمایش یک دولت متمرکز دیوانی و جامعه‌ای دگرگون‌شده بنا نهاده شد.”
عصر نفت، طرح جامع ۱۳۴۷ و ظهور کلانشهر معاصر
دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی شاهد دگرگونی عظیم اقتصادی-جمعیتی تهران به واسطه انفجار درآمدهای نفتی و اجرای قانون اصلاحات ارضی بود. موج بی‌سابقه‌ای از مهاجرت روستاییان به پایتخت آغاز شد و شهر را با کمبود مسکن، رشد حلبی‌آبادها در پیرامون جنوبی و افزایش ترافیک روبه‌رو ساخت. در واکنش به این وضعیت، در سال ۱۳۴۷ خورشیدی نخستین «طرح جامع تهران» توسط کنسرسیوم مهندسین مشاور عبدالعزیز فرمانفرمائیان و ویکتور گروئن (طراح برجسته آمریکایی مراکز تجاری) تهیه و تصویب شد.
طرح جامع ۲۵ ساله، توسعه پایتخت را بر محور خطی به سمت غرب سامان داد تا از حرکت شهر به سوی کویر جنوب و سفرههای آب شمیران جلوگیری شود. این طرح پیدایش پهنه‌های مسکونی مدرن نظیر شهرک غرب، اکباتان، اتوبان‌های چندبانده، و منطقه اداری شهستان پهلوی (تپه‌های عباس‌آباد) را پیش‌بینی کرد. در همین دوره و به مناسبت جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، برج شهیاد (آزادی امروزی) به دست حسین امانت طراحی و در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد؛ سازه‌ای بتنی و تلفیقی از معماری ساسانی، سلجوقی و اسلامی که ورودی غربی پایتخت را تعریف کرد و تا به امروز ماندگارترین نماد مدرن شهر باقی مانده است.
تهران پس از ۱۳۵۷: تمرکززدایی اداری، رشد بزرگراهی و بحرانهای زیستمحیطی
پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و در جریان دوران جنگ هشت‌ساله، آهنگ رشد تهران علی‌رغم سیاست‌های رسمی متوقف نشد. تهران به پناهگاهی امن برای جنگ‌زدگان و مهاجران اقتصادی بدل گشت. در دهه‌های هفتاد و هشتاد خورشیدی، مدیریت شهری تحت تأثیر سیاست‌های خودکفایی مالی شهرداری و فروش تراکم ساختمانی، جهشی شتابان در ساخت بزرگراه‌ها، پل‌های چندسطحی و مجتمع‌های تجاری بزرگ (مال‌ها) را رقم زد. احداث شبکه متروی تهران از اواخر دهه هفتاد و ساخت برج میلاد به ارتفاع ۴۳۵ متر به عنوان ششمین برج مخابراتی بلند جهان، بازتاب‌های نوینی از تمایل به نمادسازی کالبدی بودند.
با این حال، توسعه کمّی و لجام‌گسیخته تهران در سده بیست‌ویک، ساختار زیستمحیطی و تاب‌آوری پایتخت را در معرض تهدیدهای جدی قرار داده است. گسلهای فعال ری، کهریزک، مشا و شمال تهران تهدیدی دائمی برای پهنه‌های مسکونی غیرمقاوم به شمار می‌آیند. پدیده فرونشست زمین در دشتهای شهریار و جنوب‌غرب پایتخت در اثر برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی به سالانه بیش از ۲۰ سانتی‌متر رسیده است. علاوه بر این، محصور بودن شهر در میان کاسه جغرافیایی دامنه‌های البرز و تردد روزانه بیش از چهار میلیون خودرو، هوای تهران را در ماه‌های سرد سال به مرحله بحران وارونگی دما و آلودگی حاد می‌رساند. مجموعه این عوامل، بحث‌های ادامه‌داری پیرامون امکان یا لزوم انتقال پایتخت سیاسی و اداری ایران به منطقه‌ای دیگر را در محافل علمی و حاکمیتی دامن زده است.
فرمان شاه طهماسب یکم برای کشیدن باروی دفاعی با ۱۱۴ برج و ۴ دروازه به دور قریه تهران.
بازار تاریخی تهران با طول راسته اصلی بیش از ۱۰ کیلومتر، قلب تجاری سنتی ایران و از مهمترین میراث‌های معماری عامه‌محور قاجاری است.
محله کهن سنگلج در دوره قاجار بزرگ‌ترین آب‌انبارهای شهر را در خود جای داده بود که ظرفیت ذخیره آب شرب برای ماه‌های گرم تابستان را فراهم می‌کردند.
خیابان ۱۷٫۹ کیلومتری ولی‌عصر که جنوب تهران (راه‌آهن) را به تجریش در شمیران وصل می‌کند، در اوایل دوره پهلوی با کاشت هزاران چنار شکل گرفت.
برداشت مفرط از منابع آبخوان باعث شده دشتهای جنوب و جنوب غرب تهران با پدیده فرونشست سالانه‌ای بالغ بر ۲۲ سانتی‌متر مواجه شوند که از بالاترین رکوردها در مناطق شهری جهان است.
نتیجه‌گیری: میراث کالبدی و چشم‌انداز آینده تهران
سرگذشت کالبدی تهران آینه‌ای تمام‌نما از کشاکش میان سنت و تجدد، اقتدارگرایی سیاسی، درآمدهای رانتی نفتی و پاسخ به ضرورت‌های رشد ناگزیر جمعیتی در ایران معاصر است. این شهر توانسته است در کمتر از دویست و پنجاه سال، لایه‌های متعددی از زیست بومی را در خود گرد آورد: بقایای معماری گلی و آجری دوران قاجار در عمارت‌های کاخ گلستان و بازار، سیمای باوقار و خردگرای عمارت‌های دوره پهلوی اول با تأکید بر هویت ایران باستان، مدرنیسم ساختارگرای دهه پنجاه با بلندمرتبه‌سازی‌های پیشرو، و نهایتاً تراکم‌فروشی و بزرگراه‌سازی‌های فراگیر دهه‌های اخیر. صیانت از هویت تاریخی پایتخت در گرو بازیابی ارزش‌های انسانی، توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک و تاب‌آور ساختن آن در برابر مخاطرات محتوم زمین‌شناختی و بوم‌شناختی رشته‌کوه البرز خواهد بود.
References
- Encyclopaedia Iranica – Tehran: I. Geographic Background and History to 1786
- Encyclopaedia Iranica – Tehran: II. As Capital from 1786 to 1925
- Encyclopaedia Iranica – Tehran: III. Modern Urban Planning and Architecture
- UNESCO World Heritage Centre – Golestan Palace
- The Metropolitan Museum of Art – The Art of the Qajar Period (1779–1924)
- British Museum – Collection Online: Views of Tehran and Qajar Monuments
- Archnet – Azadi Monument and Complex
- Encyclopaedia Iranica – Dar al-Fonun
Frequently asked questions
چرا آغامحمدخان قاجار تهران را به پایتختی برگزید؟
آغامحمدخان قاجار به دلایل استراتژیک، سوقالجیشی و ژئوپلیتیکی تهران را پایتخت کرد. این شهر از یک سو به ایلگاه و خاستگاه ایل قاجار در استرآباد و مازندران نزدیک بود، از سوی دیگر دسترسی آسانی به ایالات آشوبزده شمال غربی و آذربایجان داشت، و در عین حال فاصله امنی از پایگاههای مدعیان قدرت پیشین یعنی زندیه در شیراز و افشاریه در خراسان ایجاد میکرد.
حصار طهماسبی تهران چه ویژگی‌هایی داشت و چرا ساخته شد؟
شاه طهماسب صفوی به دلیل ارادت به امامزاده حمزه در شهر ری و در جریان رفت‌وآمدهای مداوم به ری، دستور ساخت بارویی پیرامون قریه تهران را در سال ۹۶۱ قمری صادر کرد. این بارو حدود ۶۰۰۰ گام طول، چهار دروازه و ۱۱۴ برج داشت که شمار برج‌ها نمادی از ۱۱۴ سوره قرآن کریم بود و مصالح آن با خاک‌برداری از گودال‌های مشهور بعدی نظیر گود زنبورک‌خانه تأمین شد.
نقش دارالفنون در تحول کالبدی و علمی تهران چه بود؟
دارالفنون که در دیماه ۱۲۳۰ خورشیدی به همت میرزاتقیخان امیرکبیر افتتاح گردید، نه تنها نخستین مؤسسه آموزش عالی مدرن ایران به شمار میرفت، بلکه به کانون انتقال دانش مهندسی، نقشهبرداری، معماری و پزشکی فرنگی بدل شد. فارغالتحصیلان و استادان نظامی و فنی این مدرسه بعدها نقش اساسی در نخستین نقشهبرداریهای علمی و توسعه خیابانکشیهای نوین پایتخت ایفا کردند.
طرح جامع سال ۱۳۴۷ چه نقشی در هویت کالبدی تهران امروزی داشت؟
طرح جامع ۱۳۴۷ که توسط شرکت مهندسین مشاور عبدالعزیز فرمانفرمائیان و ویکتور گروئن تدوین شد، نخستین چشم‌انداز علمی توسعه پایتخت بود. این طرح با پیش‌بینی کلان‌شهری چندمیلیونی، الگوی توسعه خطی در امتداد محور شرقی-غربی را به جای گسترش تک‌مرکزی پیشنهاد داد و پهنه‌بندی‌هایی چون بزرگراه‌های متقاطع، منطقه عباس‌آباد به عنوان مرکز اداری مدرن، و شهرهای اقماری را پی‌ریزی کرد.
مهمترین معضلات زیستمحیطی کلانشهر تهران در سده بیست و یکم چیستند؟
بحرانهای زیستمحیطی معاصر تهران ریشه در فراتر رفتن بارگذاری جمعیتی از ظرفیت زیستی اقلیم دامنهای البرز دارد. پدیده وارونگی دما در فصول سرد به علت تلهافتادگی آلایندهها میان دیواره البرز و فعالیت روزانه میلیونها خودرو، فرونشست سالانه دشتهای جنوبی به دنبال برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی، و آسیبپذیری بالا در برابر خطرات لرزهای گسلهای فعال ری، مشا و شمال تهران، مهمترین تهدیدها به شمار میروند.