Czy Iran to Persja? Historia zmiany nazwy w 1935 roku i ewolucja tożsamości państwowej

Pytanie o to, czy Iran to Persja, nurtuje badaczy, podróżników i czytelników literatury historycznej od niemal stulecia. W powszechnej świadomości mieszkańców kręgu cywilizacji zachodniej nazwa Persja przywołuje obrazy starożytnych imperiów Cyrusa Wielkiego i Dariusza, baśniowych ogrodów Szirazu, kunsztownej miniatury oraz poezji Hafeza. Z kolei termin Iran w dyskursie medialnym ostatnich dekad kojarzy się przede wszystkim z wiadomościami geopolitycznymi, rewolucją islamską z 1979 roku oraz współczesnymi sporami dyplomatycznymi na Bliskim Wschodzie. W ujęciu historyczno-geograficznym Iran i Persja oznaczają jednak dokładnie to samo terytorium i tę samą ciągłość cywilizacyjną rozwijającą się od tysiącleci na Wyżynie Irańskiej. Rozdźwięk między tymi dwoma pojęciami nie wynika z powstania nowego organizmu politycznego, lecz z wielowiekowej dychotomii między perspektywą zewnętrzną – narzuconą przez tradycję klasyczną Zachodu – a perspektywą wewnętrzną, pielęgnowaną przez rdzennych mieszkańców tego regionu.

Zrozumienie, czym różnią się te dwa terminy, wymaga przeanalizowania mechanizmów językowych i kulturowych, które rządziły toponimią Bliskiego Wschodu. Dla starożytnych Greków, a za nimi Rzymian i nowożytnych Europejczyków, kraina ta była znana wyłącznie jako Persja. Jednak żaden irański monarcha – od dynastii Sasanidów w III wieku naszej ery, przez Ilchanidów, Safawidów, aż po Kadżarów – nie tytułował się władcą Persji w języku ojczystym. Oficjalna zmiana, która zaszła na arenie międzynarodowej w 1935 roku, nie była narodzinami nowej tożsamości, lecz aktem emancypacji semantycznej, w którym państwo zażądało, aby obcy partnerzy zaczęli zwracać się do niego mianem, którym jego obywatele posługiwali się we własnym domu od przeszło dwóch tysiącleci.

Geneza etymologiczna: Aryana, Ērānshahr i perskie Pārsa

Aby wyjaśnić korzenie semantycznego podziału, należy cofnąć się do epoki migracji ludów indoeuropejskich w głąb Azji Środkowej i Bliskiego Wschodu w drugim tysiącleciu p.n.e. Przodkowie dzisiejszych Irańczyków określali samych siebie w swoich najstarszych zachowanych tekstach religijnych – Aweście – mianem *ariya*, co oznaczało ludzi „szlachetnych”, „wolnych” lub „prawowitych współplemieńców”. W najstarszej geografii mitologicznej zoroastryzmu ich mityczna praojczyzna nosiła nazwę *Airyana Vaējah* („Przestrzeń Ariów”). W epoce Achemenidów (VI–IV wiek p.n.e.) Dariusz I Wielki na słynnej inskrypcji naskalnej w Naqsh-e Rostam z dumą manifestował swój rodowód: „Jestem Dariusz, wielki król (...) Pers, syn Persa, Arius pochodzący z aryjskiego rodu” (*Pārsa, Pārsahyā puça, Ariya, Ariyaciça*). Oznacza to, że tożsamość achemenidzkiej elity była dwustopniowa: węższa kategoria plemienna odnosiła się do regionu Parsa, natomiast szersza kategoria kulturowo-językowa do wspólnoty aryjskiej.

Forma *Ērān* pojawiła się po raz pierwszy jako zdefiniowana kategoria polityczno-geograficzna w III wieku n.e. wraz z dojściem do władzy dynastii Sasanidów. Twórca tego imperium, Ardaszir I, po pokonaniu partyjskich Arsakidów kazał wybić na monetach i wyryć na reliefach inskrypcję tytułującą go jako *šāhān šāh ērān* – „Króla Królów Irańczyków”. Jego syn i następca, Szapur I, rozszerzył tę tytulaturę na *šāhān šāh ērān ud anērān* („Króla Królów Iranu i Nie-Iranu”), a samo terytorium państwowe zaczęto systemowo określać jako *Ērānshahr* (Domena lub Imperium Irańczyków). Od tego momentu w piśmiennictwie średnioperskim oraz nowoperskim słowo Iran funkcjonowało nieprzerwanie jako geograficzne, polityczne i sakralne centrum świata, niezależnie od tego, czy władzę sprawowali rdzenni Persowie, arabscy namiestnicy, czy koczownicze dynastie tureckie i mongolskie.

Jak Zachód stworzył „Persję”: Od starożytnej Grecji po wiek XX

Podczas gdy wewnątrz Wyżyny Irańskiej konsolidowało się pojęcie Iranu, świat zachodni kroczył zupełnie odmienną ścieżką nazewniczą. Wszystko zaczęło się w VI wieku p.n.e., kiedy plemię pod wodzą Cyrusa II zjednoczyło Medów i Persów, tworząc pierwsze globalne imperium. Centrum rodowe tej dynastii znajdowało się w górzystej krainie *Pārsa*, położonej na południe od Medii, nad Zatoką Perską (współczesny ostan Fars z głównym miastem Sziraz). Kiedy wojska Achemenidów dotarły do Jonii i wdały się w wojny z państwami-miastami Grecji kontynentalnej, greccy kronikarze – na czele z Herodotem i Ajschylosem – nazwali najeźdźców *Persai*, a ich ziemię *Persis*.

Z punktu widzenia Greków zastosowanie zasady *pars pro toto* (część za całość) było naturalne: ponieważ królowie wywodzili się z plemienia Persów, a ich stolicami były Pasargady i Persepolis leżące w prowincji Parsa, całe wieloetniczne państwo rozciągające się od Egiptu po rzekę Indus ochrzczono mianem Persji. Rzymianie bezkrytycznie przejęli tę terminologię, latynizując grecką *Persis* do formy *Persia*. Poprzez pisma Cycerona, Liwiusza, a przede wszystkim Wulgatę i tradycję judeochrześcijańską, termin Persia zakorzenił się w językach europejskich na kolejne dwa tysiąclecia. Przez stulecia weneccy kupcy, hiszpańscy posłowie, angielscy kartografowie oraz polscy posłowie królewscy wysyłani do Isfahanu podróżowali do „Persji”, kompletnie ignorując fakt, że na dworze szacha Abbas I Wielki jego sekretarze sporządzali dokumenty w imieniu „władcy Iranu” (*Pādeshāh-e Irān*).

Rok 1935: Dekret Rezy Szacha Pahlawiego i dyplomatyczna rewolucja

Głęboki przełom nastąpił w pierwszej połowie XX wieku. W 1925 roku władzę w Teheranie objął Reza Szah Pahlawi – oficer Brygady Kozackiej, który obalił skostniałą, skorumpowaną i uzależnioną od imperiów kolonialnych dynastię Kadżarów. Reza Szah postawił sobie za cel przeprowadzenie radykalnej modernizacji na wzór reform Mustafy Kemala Atatürka w Turcji. Chciał zbudować scentralizowane, suwerenne państwo narodowe, zerwać z kapitulacjami narzuconymi przez Wielką Brytanię i carską Rosję oraz zaszczepić w społeczeństwie dumę z przedislamskiego dziedzictwa. Jednym z kluczowych elementów tego projektu stała się reforma symboliczna.

Pod koniec 1934 roku grupa irańskich intelektualistów i dyplomatów – pod przewodnictwem wybitnego historyka i filologa Saeeda Nafisiego oraz posła Iranu w Berlinie Abolghasema Nadżma – przedłożyła monarsze memoriał sugerujący ujednolicenie nazewnictwa państwa na arenie międzynarodowej. Argumentowano, że zachodnie określenie „Persja” nierozerwalnie kojarzy się ze schyłkowym okresem panowania Kadżarów, kiedy kraj był de facto podzielony na strefy wpływów Petersburga i Londynu, trapiony głodem, chaosem i zacofaniem technologicznym. Co więcej, termin Persja zawężał tożsamość państwową wyłącznie do jednej prowincji i jednej grupy językowej, wykluczając miliony lojalnych obywateli należących do innych grup etnicznych.

“Dlaczego w kontaktach międzynarodowych mamy posługiwać się obcym słowem narzuconym przez starożytnych Greków, skoro we własnym języku od tysiącleci nazywamy nasz dom Iranem?”

Reza Szah w pełni zaaprobował te postulaty. W grudniu 1934 roku Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Teheranie wystosowało oficjalną notę okólną do wszystkich zagranicznych misji dyplomatycznych akredytowanych w stolicy oraz do Ligi Narodów w Genewie. Nota weszła w życie w dniu irańskiego Nowego Roku (Nowruz) – 21 marca 1935 roku (co odpowiadało 1 Farwardina 1314 roku kalendarza słonecznego). Zgodnie z jej postanowieniami w każdym dokumencie urzędowym, na mapach, traktatach i w korespondencji dyplomatycznej należało bezwzględnie zaniechać stosowania określenia „Persja” i zastąpić je formą „Iran”.

Czy Iran to Persja dziś? Dekret z 1959 roku i współczesne niuanse

Dyplomatyczna decyzja z 1935 roku wywołała jednak niespodziewane skutki uboczne w sferze kultury. Przez całe stulecia zachodnia historiografia, sztuka i literatura wykształciły bezcenne dziedzictwo pojęciowe: pojęcia takie jak sztuka perska, perski dywan, perski manuskrypt czy miniatura perska były na całym świecie symbolami najwyższego kunsztu i wyrafinowania. Nagłe zadekretowanie używania wyłącznie słowa „Iran” doprowadziło do dezorientacji w świecie akademickim i muzealnym. Wielu odbiorców na Zachodzie nie łączyło współczesnego „Iranu” – postrzeganego wówczas jako roponośny kraj Trzeciego Świata – ze wspaniałą tradycją dawnej „Persji”. Często dochodziło nawet do kuriozalnych pomyłek, w których mylono Iran z nowo powstałym Królestwem Iraku.

Dostrzegając ten problem, w latach 50. XX wieku środowisko irańskich uczonych pod przewodnictwem profesora Ehsana Yarshatera (późniejszego twórcy monumentalnej *Encyclopaedia Iranica*) zwróciło się do syna pierwszego szacha, Mohammada Rezy Pahlawiego, z prośbą o rewizję zbyt sztywnych przepisów. W lipcu 1959 roku rząd cesarski ogłosił oficjalny komunikat, który złagodził restrykcje z 1935 roku. Ustalono, że w relacjach państwowych, politycznych i dyplomatycznych oficjalną i wyłączną nazwą pozostaje Iran, jednak w sferze kultury, sztuki, literatury i historii używanie określeń Persja oraz perski jest całkowicie poprawne i dopuszczalne zamiennie.

Po rewolucji islamskiej w 1979 roku i obaleniu monarchii państwo przyjęło konstytucyjną nazwę Islamska Republika Iranu (*Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān*). W nowej retoryce politycznej pojęcie Persji stało się jeszcze rzadsze na gruncie urzędowym, gdyż teokratyczny reżim kładł nacisk na wspólnotę muzułmańską (ummę) oraz uniwersalizm antyimperialistyczny, niechętnie patrząc na monarchistyczny blichtr starożytnej Persydy. Pomimo to w języku codziennym, poezji oraz handlu międzynarodowym określenia kulturowe nawiązujące do Persji funkcjonują nienaruszone.

Wymiar etniczny i językowy: Persowie a inne narody współczesnego Iranu

Fundamentalnym błędem popełnianym przez wielu zagranicznych obserwatorów jest traktowanie słów „Irańczyk” i „Pers” jako absolutnych synonimów. Każdy Pers jest Irańczykiem, ale nie każdy Irańczyk jest etnicznym Persem. Iran od czasów starożytnych był organizmem wieloetnicznym i wielojęzycznym, a dominacja jednej grupy kulturowej miała charakter hegemoniczny, a nie absolutny. Współczesny Iran zamieszkuje mozaika narodowościowa, dla której pojęcie irańskości stanowi wspólny dach obywatelski i cywilizacyjny.

• Persowie stanowią około 50–61% populacji kraju i dominują w centrum oraz na południu Wyżyny Irańskiej; ich językiem ojczystym jest farsi (nowoperski).
• Azerowie irańscy (ok. 16–20%) zamieszkują północno-zachodnie prowincje; posługują się językiem z rodziny tureckiej, lecz są głęboko zintegrowani z irańską tożsamością państwową.
• Kurdowie (ok. 7–10%) zamieszkują górzyste tereny zachodniego Iranu; posługują się językami kurdyjskimi należącymi do podrodziny irańskiej języków indoeuropejskich.
• Lurowie i Bachtiarzy (ok. 6%) to rdzenne grupy posługujące się dialektami blisko spokrewnionymi z językiem perskim.
• Beludżowie (ok. 2%) zamieszkujący południowo-wschodni ostan Sistan i Beludżystan, wyznający w większości islam sunnicki.
• Pozostałe grupy, takie jak Arabowie w Chuzestanie, Turkmeni na północnym wschodzie, a także Gilacy i Mazanderańczycy na wybrzeżu Morza Kaspijskiego.

Z powyższego zestawienia wynika precyzyjnie powód, dla którego w 1935 roku Reza Szah nalegał na odejście od słowa Persja. Nazwanie całego kraju Persją sugerowało, że należy on wyłącznie do ludności mówiącej językiem farsi z prowincji Fars, marginalizując miliony Azerów, Kurdów czy Beludżów. Termin Iran integrował wszystkie te ludy we wspólnym micie założycielskim i starożytnej tradycji terytorialnej.

Oś czasu: Ewolucja nazewnictwa od antyku do współczesności

1. ok. 550 p.n.e.
   Cyrus Wielki zakłada Imperium

   Cyrus II jednoczy Medów i Persów. Grecy wprowadzają egzonim Persis od rodzimej prowincji Achemenidów (Parsa).

2. 224 n.e.
   Powstanie monarchii Sasanidów
3. 1501 n.e.
   Renesans safawidzki
4. 21 marca 1935 r.
   Dekret Rezy Szacha Pahlawiego
5. Lipiec 1959 r.
   Kompromis tożsamościowy Yarshatera
6. Kwiecień 1979 r.
   Proklamacja Republiki Islamskiej

Fakty i mity o nazewnictwie Iranu

Podsumowując, rozstrzygnięcie dylematu, czy Iran to Persja, zależy wyłącznie od kontekstu, w jakim padają te słowa. W ujęciu geograficznym, politycznym i geopolitycznym Persja to dawna, archiwalna nazwa współczesnego państwa Iran. W ujęciu etnograficznym Persja to zaledwie jeden z komponentów tworzących barwną i wielojęzyczną społeczność Wyżyny Irańskiej. Z kolei w sferze estetyki, historii sztuki i literatury pojęcia te pozostają nierozerwalnie splecione – Persja jest mityczną duszą, a Iran realnym, namacalnym ciałem tej samej wielotysiącletniej cywilizacji.