Mapinduzi ya Iran ya 1953: Operesheni Ajax na Anguko la Mosaddegh

Mapinduzi ya Iran ya mwaka 1953, yaliyopewa jina la siri Operesheni Ajax na Shirika la Ujasusi la Marekani (CIA), yalikuwa tukio muhimu lililobadilisha mkondo wa historia ya Iran na uhusiano wake na nchi za Magharibi. Haya yalikuwa mapinduzi yaliyoandaliwa na mashirika ya ujasusi ya Marekani (CIA) na Uingereza (MI6) ili kumwondoa madarakani Waziri Mkuu aliyechaguliwa kidemokrasia, Mohammad Mosaddegh, na kumrejesha Shah Mohammad Reza Pahlavi kwenye kiti cha enzi kama mtawala mkuu. Tukio hili, lililochochewa na vita vya kiuchumi juu ya udhibiti wa mafuta ya Iran, liliacha urithi mgumu wa kutoaminiana na uhasama ambao unaendelea kuathiri siasa za kimataifa hadi leo.

Mandharinyuma ya Kihistoria: Mafuta na Utaifa

Ili kuelewa chanzo cha mapinduzi ya 1953, ni muhimu kurejea nyuma hadi mwanzoni mwa karne ya 20, wakati mafuta yalipogunduliwa nchini Iran (wakati huo ikijulikana kama Uajemi). Mnamo mwaka 1908, Kampuni ya Mafuta ya Anglo-Persian (APOC), ambayo baadaye ilibadilishwa jina na kuwa Kampuni ya Mafuta ya Anglo-Iranian (AIOC) na hatimaye kuwa British Petroleum (BP), ilipewa mkataba wa kipekee wa miaka 60 wa kuchimba, kusafisha, na kuuza mafuta ya Iran. Mkataba huu ulikuwa na upendeleo mkubwa kwa Uingereza. Iran ilipokea asilimia 16 tu ya faida halisi, huku AIOC ikidhibiti kabisa uzalishaji na mauzo, na hata kukataa kuruhusu serikali ya Iran kukagua hesabu zake. Faida kubwa iliyopatikana kutokana na mafuta ya Iran ilichangia pakubwa katika kukuza uchumi wa Uingereza na kuimarisha Jeshi la Wanamaji la Kifalme, lakini Wairani wengi waliendelea kuishi katika umasikini.

Baada ya Vita vya Pili vya Dunia, wimbi la utaifa lilisambaa kote Mashariki ya Kati na nchi nyingine zilizokuwa zikitawaliwa. Nchini Iran, hisia za kupinga ukoloni na ushawishi wa kigeni ziliongezeka. Wananchi na wanasiasa wengi waliona mkataba wa AIOC kama ishara ya udhalilishaji wa kitaifa na unyonyaji wa kiuchumi. Katika mazingira haya ya kisiasa, mwanasiasa mashuhuri na mzalendo, Dk. Mohammad Mosaddegh, aliibuka kama kiongozi wa vuguvugu la kutaka kutaifisha sekta ya mafuta. Akiungwa mkono na muungano wa vyama vya kisiasa uliojulikana kama National Front (Jebhe-ye Melli), Mosaddegh alitetea hoja kwamba rasilimali za mafuta za Iran zinapaswa kuwa chini ya udhibiti wa Wairani na zinapaswa kuwanufaisha Wairani.

Kupanda kwa Mosaddegh na Kutaifishwa kwa Mafuta

Mnamo Machi 15, 1951, bunge la Iran (Majlis) lilipitisha kwa kauli moja sheria ya kutaifisha sekta ya mafuta. Wiki chache baadaye, mnamo Aprili 28, Mosaddegh aliteuliwa kuwa Waziri Mkuu na Shah kutokana na umaarufu wake mkubwa. Utaifishaji huo ulipokelewa kwa shangwe kubwa kote nchini Iran, ukionekana kama ushindi wa uhuru wa kiuchumi. Hata hivyo, hatua hiyo ilikasirisha sana serikali ya Uingereza na AIOC. Uingereza ilijibu kwa ukali: iliondoa wafanyakazi wake wote wa kiufundi kutoka kwenye visima na mtambo wa kusafisha mafuta wa Abadan (uliokuwa mkubwa zaidi duniani wakati huo), na kuweka vikwazo vikali vya kiuchumi dhidi ya Iran. Jeshi la Wanamaji la Kifalme la Uingereza lilizuia bandari za Iran, na hivyo kuzuia Iran kuuza mafuta yake kwenye soko la kimataifa. Hatua hizi ziliilenga kuidhoofisha serikali ya Mosaddegh kiuchumi na kusababisha anguko lake.

Mgogoro ulizidi kuwa mbaya. Uingereza ilipeleka suala hilo kwenye Mahakama ya Kimataifa ya Haki (ICJ) na Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa, lakini juhudi zake hazikufanikiwa. Mosaddegh mwenyewe alisafiri hadi The Hague na New York kutetea haki ya nchi yake kudhibiti rasilimali zake, ambapo alipata uungwaji mkono kutoka kwa mataifa yanayoendelea. Licha ya ushindi wa kisheria na kidiplomasia, vikwazo vya kiuchumi vilianza kuathiri vibaya uchumi wa Iran. Mapato ya serikali yaliporomoka, na kusababisha matatizo ya kijamii na kisiasa.

Operesheni Ajax: Mpango wa Mapinduzi

Baada ya kushindwa kumwondoa Mosaddegh kwa njia za kiuchumi na kidiplomasia, maafisa wa Uingereza walianza kufikiria mpango wa siri wa mapinduzi. Mwanzoni, serikali ya Rais Harry S. Truman wa Marekani ilikataa kushiriki, ikimuona Mosaddegh kama ngome dhidi ya Ukomunisti licha ya msimamo wake wa kitaifa. Hata hivyo, mnamo 1953, utawala mpya wa Rais Dwight D. Eisenhower uliingia madarakani. Ndugu wawili, John Foster Dulles (Waziri wa Mambo ya Nje) na Allen Dulles (Mkurugenzi wa CIA), walikuwa na mtazamo tofauti. Waliathiriwa na hoja za Uingereza na hofu ya Vita Baridi, wakiamini kwamba mgogoro wa muda mrefu nchini Iran ungeweza kuimarisha Chama cha Tudeh, chama cha Kikomunisti cha Iran kilichokuwa na uhusiano na Umoja wa Kisovieti. Waliona Mosaddegh kama mtu asiyetabirika ambaye angeweza, kwa kujua au kutojua, kuiweka Iran chini ya ushawishi wa Kisovieti.

Kwa idhini kutoka Washington na London, CIA na MI6 ziliunda mpango wa pamoja uliopewa jina la siri TP-AJAX (TP ilisimama kwa Tudeh Party). Lengo lilikuwa ni kumwondoa Mosaddegh na kumweka madarakani mtu anayeaminika na nchi za Magharibi. Jenerali Fazlollah Zahedi, mwanajeshi aliyewahi kuwa waziri na aliyekuwa na chuki binafsi dhidi ya Mosaddegh, alichaguliwa kuongoza serikali mpya baada ya mapinduzi. Mpango huo ulikuwa na sehemu tatu kuu: kampeni kubwa ya propaganda ili kumchafua Mosaddegh, kumhonga wanasiasa, viongozi wa kidini, maafisa wa jeshi, na wahuni wa mitaani ili kuunda machafuko; na hatimaye, kutumia vitengo vya jeshi vilivyo waaminifu kwa Shah na Zahedi kutwaa madaraka.

1. Machi 1951
   Sheria ya Kutaifisha Mafuta

   Bunge la Iran (Majlis) linapitisha sheria ya kutaifisha Kampuni ya Mafuta ya Anglo-Iranian (AIOC).

2. Aprili 1951
   Mosaddegh Anakuwa Waziri Mkuu
3. Oktoba 1952
   Uhusiano na Uingereza Unavunjika
4. 13 Agosti 1953
   Shah Asaini Maagizo
5. 15-16 Agosti 1953
   Jaribio la Kwanza la Mapinduzi Linashindwa
6. 19 Agosti 1953
   Mapinduzi Yanafanikiwa
7. Desemba 1953
   Mosaddegh Anahukumiwa

Utekelezaji na Matokeo ya Mapinduzi

Mkuu wa operesheni wa CIA nchini Iran alikuwa Kermit Roosevelt Jr., mjukuu wa Rais wa zamani wa Marekani, Theodore Roosevelt. Akiwasili Tehran kwa siri, Roosevelt alianza kutekeleza mpango. Jaribio la kwanza la mapinduzi lilipangwa usiku wa Agosti 15. Kanali Nematollah Nassiri, mkuu wa Walinzi wa Kifalme, alikwenda nyumbani kwa Mosaddegh akiwa na amri ya Shah ya kumfuta kazi. Hata hivyo, Mosaddegh, ambaye alikuwa amepata taarifa za njama hiyo, alimkamata Nassiri. Habari za kushindwa kwa jaribio hilo zilisambaa haraka. Shah, akiogopa maisha yake, alikimbia nchi kwa ndege na kuelekea Roma. Kwa muda mfupi, ilionekana kana kwamba Mosaddegh ameshinda na njama imeshindwa.

Licha ya maagizo kutoka makao makuu ya CIA ya kuachana na mpango huo, Kermit Roosevelt aliamua kuendelea. Katika siku chache zilizofuata, alitumia fedha za CIA kuandaa maandamano makubwa katika mitaa ya Tehran mnamo Agosti 19. Alihonga magenge ya wahuni, wanariadha, na watu wengine ili wazue ghasia, wakipiga kelele za kumuunga mkono Shah na kumshutumu Mosaddegh. Wakati huo huo, propaganda za CIA kupitia magazeti na redio zilidai kuwa Mosaddegh alikuwa akipanga njama na Wakomunisti ili kumwondoa Shah kabisa. Machafuko haya yaliyopangwa yalitoa kisingizio kwa vitengo vya jeshi vilivyokuwa vimehongwa, vikiongozwa na Jenerali Zahedi, kuingilia kati kwa kile kilichoonekana kama 'kurejesha amani'. Mizinga ilizingira nyumba ya Mosaddegh, na baada ya mapigano makali yaliyosababisha vifo vya mamia ya watu, Waziri Mkuu alijisalimisha. Kufikia jioni ya Agosti 19, 1953, serikali ya Mosaddegh ilikuwa imepinduliwa.

Urithi na Athari za Kudumu

Mapinduzi ya 1953 yalikuwa na athari kubwa na za kudumu kwa Iran na eneo zima. Shah alirejea nchini kama mfalme mwenye nguvu asiye na mpinzani. Utawala wake ulizidi kuwa wa kiimla na kandamizi. Kwa msaada wa CIA na Mossad ya Israeli, alianzisha shirika la polisi la siri lenye sifa mbaya, SAVAK, ambalo lilitumika kunyamazisha na kutesa wapinzani wote wa kisiasa. Demokrasia changa ya Iran ilikuwa imezimwa. Kuhusu mafuta, utaifishaji ulifutwa. Badala yake, muungano mpya wa kimataifa uliundwa kuchukua nafasi ya AIOC. Makampuni ya mafuta ya Marekani yalipata hisa ya asilimia 40, Uingereza ikapata asilimia 40, na asilimia 20 iliyobaki iligawanywa kwa makampuni mengine ya Ulaya. Ingawa Iran ilipata sehemu kubwa ya mapato kuliko hapo awali, udhibiti wa rasilimali zake muhimu ulibaki mikononi mwa wageni.

Urithi muhimu zaidi wa Operesheni Ajax ulikuwa chuki na kutoaminiana kwa kina dhidi ya Marekani miongoni mwa Wairani. Kwa Wairani wengi, Marekani ilikuwa imeisaliti demokrasia kwa ajili ya mafuta na ilikuwa mhusika mkuu katika kuweka utawala wa kidikteta. Hisia hizi za kupinga Marekani zilichochewa na viongozi wa kidini, hasa Ayatollah Ruhollah Khomeini, ambaye alimshutumu Shah kwa kuwa kibaraka wa Marekani. Wanahistoria wengi wanakubali kwamba hasira iliyotokana na mapinduzi ya 1953 ilikuwa moja ya sababu kuu zilizosababisha Mapinduzi ya Kiislamu ya 1979, ambayo yalimwondoa Shah madarakani na kuanzisha Jamhuri ya Kiislamu. Kwa maana hiyo, Operesheni Ajax, iliyokusudiwa kulinda maslahi ya Magharibi nchini Iran, mwishowe ilichangia katika kuundwa kwa serikali yenye uhasama mkubwa zaidi kwa maslahi hayo.