Azerbaijan ya Iran: Historia, Lugha na Urithi wa Kiturki Ndani ya Ustaarabu wa Kiajemi

Azerbaijan ya Iran, inayojulikana kihistoria na kijiografia kama eneo la kaskazini-magharibi mwa Nyanda za Juu za Iran, inajumuisha majimbo ya kisasa ya Azerbaijan Mashariki, Azerbaijan Magharibi, Ardabil, na Zanjan. Eneo hili linawakilisha moja ya mifano ya kuvutia zaidi duniani ya usanisi wa kitamaduni ambapo misingi thabiti ya ustaarabu wa Kiajemi ilikutana na kuungana na mikondo ya uhamiaji wa Waturki wa Oghuz, na kusababisha utambulisho wa kipekee wa Wairani wanaozungumza lugha ya Kiturki cha Kiazeri. Tofauti na migawanyiko ya kikoloni inayojaribu kutenganisha maeneo kulingana na vigezo finyu vya lugha, historia ya Azerbaijan ya Iran inaonyesha jinsi jamii hii ilivyokuwa nguzo kuu ya kulinda, kufafanua upya, na kuendeleza taifa la Iran katika nyanja za kisiasa, kiroho, kiuchumi, na kisanaa kwa zaidi ya milenia mbili.

Jina lenyewe 'Azerbaijan' linatokana moja kwa moja na shakhsia wa kihistoria wa zama za kale za Kiirani: Atropates, jenerali na satrapu wa Kiajemi chini ya Dola ya Achaemenid. Baada ya kuanguka kwa Darius III kufuatia vita dhidi ya Aleksanda Mkuu wa Makedonia katika karne ya nne KK, Atropates alifanikiwa kudumisha uhuru wa eneo lake kupitia diplomasia stadi, akianzisha ufalme ulioitwa 'Atropatene' (kwa Kiajemi cha Kale: Āturpatakāna, ikimaanisha 'Ardhi ya Mlinzi wa Moto'). Jina hili lilipitia mabadiliko ya kifonolojia ya Kipahlavi hadi kuwa Ādurbādagān, na baadaye katika Kiarabu na Kiajemi cha kisasa likawa Azerbaijan. Asili hii ya etimolojia inathibitisha mizizi mirefu ya eneo hili ndani ya ulimwengu wa kijiografia na kiutamaduni wa Iran muda mrefu kabla ya mabadiliko ya lugha kuelekea Kiturki kuanza kushika kasi.

Mabadiliko ya Kilugha: Kutoka Lugha ya Kale ya Kiazeri hadi Kiturki cha Oghuz

Kabla ya kuenea kwa lugha za Kiturki katika kanda hii, wakaazi wa Azerbaijan walizungumza lugha ya Kiirani ya Kaskazini-Magharibi inayojulikana na wanazuoni kama Lugha ya Kale ya Kiazeri (Old Azeri au Azari). Lugha hii ilikuwa na uhusiano wa karibu sana na lahaja za Medea, Kitalysh cha sasa, na Kitati ambazo bado zinazungumzwa katika vijiji vichache vilivyotengwa katika mkoa wa Ardabil na Zanjan. Wanahistoria na wanajiografia wa mapema wa zama za Kiislamu, kama vile Al-Mas'udi katika karne ya kumi na Ibn Hawqal, walirekodi waziwazi kwamba wenyeji wa Azerbaijan walizungumza 'al-Adhariya', lugha iliyoeleweka miongoni mwa wasemaji wengine wa mifumo ya kilugha ya Pahlavi na Kiajemi.

Mchakato wa 'Uturukishwaji' wa kilugha (linguistic Turkification) haukuwa tendo la ghafla au uingizwaji wa idadi ya watu kupitia mauaji ya kimbari, bali ulikuwa urekebishaji wa taratibu wa kitamaduni na kisosholojia uliodumu kwa takriban karne sita. Ulianza kwa wimbi la uhamiaji wa makabila ya Kiturki ya Oghuz yaliyoingia na kuanzisha Milki ya Seljuk katika karne ya 11 BK. Wakati Seljuk walipofanya miji ya Iran kuwa misingi yao ya kiutawala, askari na wafugaji wengi wa Kiturki walikaa katika maeneo ya malisho ya nyanda za juu za Azerbaijan kwa sababu ya hali ya hewa ya baridi na mazingira yanayofanana na nyika za Asia ya Kati.

Wimbi la pili na lenye athari kubwa zaidi lilitokea wakati wa uvamizi wa Wamongoli katika karne ya 13. Watawala wa Ilkhanate walichagua miji ya Maragheh, Tabriz, na Sultaniyya kuwa miji mikuu yao. Jeshi la Wamongoli lilikuwa limeundwa kwa kiasi kikubwa na vikosi vya Kiturki, jambo lililoongeza idadi ya wasemaji wa lugha hiyo katika Azerbaijan. Hatimaye, katika karne ya 15 na 16, chini ya usimamizi wa mashirikisho ya kikabila ya Qara Qoyunlu, Aq Qoyunlu, na muungano wa Qizilbash ulioinua Dola ya Safavid, lugha ya Kiturki cha Oghuz ilikita mizizi kama lugha kuu ya mawasiliano ya kila siku (lingua franca) na ushairi wa kijeshi, huku Kiajemi kikiendelea kubaki kama lugha ya kipekee ya urasimu, utamaduni wa juu, na fasihi rasmi.

Mchango wa Nasaba Kuu: Ilkhanate, Safavid na Qajar

Mkoa wa Azerbaijan haukuwa pembezoni mwa siasa za Iran; ulikuwa kiini cha kuzaliwa upya kwa ufalme wa Iran. Chini ya Ilkhanate, Tabriz ikawa mji mkuu wa kiakili na kisanii wa ulimwengu wa Kiislamu. Hapa, waziri mkuu Rashid al-Din Hamadani alijenga kitongoji kikubwa cha kitaaluma cha Rab'-e Rashidi, ambapo wasomi kutoka China, Mashariki ya Kati, na Ulaya walikutana kutafsiri maandishi na kuandika kazi kubwa kama Jami al-Tawarikh (Mkusanyiko wa Historia). Ukaribu wa Azerbaijan na njia kuu za biashara ulileta ustawi mkubwa wa kiuchumi ambao ulifadhili usanifu mkubwa wa matofali na vigae.

Mapinduzi makubwa zaidi ya kidini na kisiasa katika historia ya kisasa ya Iran yalianzia moja kwa moja mjini Ardabil, Azerbaijan. Ni hapa ambapo Sheikh Safi al-Din Ardabili (1252–1334) alianzisha Tariqa ya Safaviyya. Takriban miaka 150 baadaye, mzao wake Ismail I aliongoza jeshi la wapiganaji wa Kiturki wa Qizilbash kutoka Azerbaijan, akashinda falme zilizogawanyika, na kujitangaza kuwa Shah wa Iran huko Tabriz mnamo mwaka 1501. Kwa kuanzisha Ushia wa Ithnashariya kama dini rasmi ya serikali, Shah Ismail I aliunganisha mipaka ya kijiografia ya Iran na kuweka msingi wa utambulisho wa kitaifa unaoendelea hadi leo. Ingawa lugha ya mama ya Ismail ilikuwa Kiturki cha Kiazeri—ambayo aliitumia kuandika mashairi chini ya jina la kifasihi 'Khatai'—alitangaza utawala wake kuwa ufufuo wa Ufalme wa Kale wa Kifarsi (Padishah-e Iran).

Katika enzi ya Qajar (1789–1925), mkoa wa Azerbaijan ulichukua jukumu jipya kama lango la Iran kuelekea ulimwengu wa Magharibi. Tabriz iliteuliwa kuwa makao makuu rasmi ya mrithi wa taji la kifalme (Dar al-Saltaneh). Mwanamfalme Abbas Mirza aliongoza mkoa huu wakati wa Vita vya Kirusi na Kiajemi mwanzoni mwa karne ya 19. Akigundua pengo kubwa la kiteknolojia kati ya jeshi lake na majeshi ya Ulaya, Abbas Mirza alianzisha mipango ya kwanza ya mageuzi ya kisasa nchini Iran kutoka Tabriz: alianzisha mashine ya kwanza ya uchapishaji, alitafsiri vitabu vya sayansi ya kijeshi, na kuwatuma wanafunzi wa kwanza wa Iran kwenda kusoma London na Paris.

Usanifu, Fasihi na Usanisi wa Kiutamaduni

Urithi wa kitamaduni wa Azerbaijan ya Iran ni uthibitisho thabiti wa jinsi lugha tofauti zinavyoweza kurutubisha ustaarabu uleule. Fasihi ya eneo hili inajumuisha mikondo miwili inayokamilishana: ushairi wa Kiajemi wa kiwango cha juu na fasihi ya kienyeji ya Kiturki. Mmoja wa washairi wakubwa wa lugha ya Kiajemi, Nizami Ganjavi, aliishi na kuandika katika mazingira ya kiutamaduni ya eneo hili, akitunga mashairi ya kimapenzi yasiyo na kifani kama vile 'Khosrow na Shirin' na 'Layla na Majnun'. Katika karne ya 20, mshairi mkubwa Mohammad-Hossein Shahriyar (1906–1988), mzaliwa wa Tabriz, alipata umaarufu mkubwa kote Iran kwa ushairi wake wa Kiajemi na kazi yake bora ya Kiturki 'Heydar Babaya Salam' (Salamu kwa Heydar Baba), ambayo inasalia kuwa kilele cha hisia za kienyeji na kumbukumbu ya maisha ya vijijini ya Azerbaijan.

Katika nyanja ya muziki, eneo hili linajulikana sana kwa utamaduni wa 'Ashiq' (Ashiqlar). Hawa ni washairi-waimbaji wanaotembea wakipiga ala ya kamba inayoitwa Saz au Qopuz, wakisimulia hadithi za kishujaa kama vile 'Koroghlu' pamoja na mashairi ya kifalsafa na kiroho. Muziki wa Ashiq unaingiliana moja kwa moja na mfumo wa muziki wa kitamaduni wa Iran (Radif na Dastgah), hasa kupitia midundo ya Dastgah-e Shur na Homayun. Usanisi huu unaonyesha jinsi hisia za kisanaa za jamii zinavyovuka mipaka ya lugha na kuunda mfumo jumuishi wa urembo.

Usanifu wa miji ya Azerbaijan pia unaweka wazi ufundi stadi wa eneo hilo. Msikiti wa Buluu wa Tabriz (Masjed-e Kabud), uliojengwa mnamo 1465 chini ya agizo la Jahan Shah wa Qara Qoyunlu, ulipewa jina la 'Zumaridi ya Uislamu' kutokana na vigae vyake maridadi vya rangi ya samawati (cobalt blue) na maandishi tata ya kaligrafia ya Kufic na Thuluth. Vilevile, eneo la kihistoria la Takht-e Soleyman lililopo kusini mwa jimbo la Azerbaijan Magharibi linajumuisha hekalu la moto la zama za Sasanian (Adur Gushnasp) lililojengwa kuzunguka ziwa la asili la volkeno, likishuhudia utakatifu wa enzi za kabla ya Uislamu ambao baadaye uliendelezwa na watawala wa Ilkhanate kama jumba lao la majira ya joto.

Mapinduzi ya Kikatiba na Siasa za Kisasa za Iran

Mchango wa Azerbaijan ya Iran katika historia ya kisiasa haukuishia kwenye nasaba za kifalme; ulikuwa kiini cha kuzaliwa kwa demokrasia ya kwanza katika Mashariki ya Kati kupitia Mapinduzi ya Kikatiba ya Iran (Mashruteh) ya mwaka 1905–1911. Wakati Shah Mohammad Ali Qajar alipovunja bunge la Tehran kwa msaada wa mizinga ya Kikosi cha Cossack cha Kirusi mnamo 1908, ni mji wa Tabriz pekee ulioinuka kupinga udikteta huo. Kwa karibu miezi kumi na moja, wakazi wa mji huo walivumilia kuzingirwa kikatili na njaa kali huku wakipigana chini ya uongozi wa majasiri wawili wa eneo hilo: Sattar Khan (aliyepewa cheo cha Sardar-e Melli, Kamanda wa Taifa) na Baqir Khan (Salar-e Melli).

Upinzani huo wa Tabriz haukuwa harakati ya kutaka kujitenga, bali ulikuwa mapambano ya wazi ya kuokoa katiba ya taifa zima la Iran. Kama Sattar Khan alivyotangaza maarufu alipopewa hifadhi na balozi wa Urusi badala ya kusalimu amri: 'Ninataka bendera ya Iran ipepee juu ya makazi yangu, si bendera ya taifa geni.' Ushindi wa wapiganaji hao wa Azerbaijan ulifungua njia kwa majeshi ya wanamapinduzi kutoka Gilan na Isfahan kuelekea Tehran na kumwondoa Shah madarakani, na hivyo kurejesha utawala wa sheria na bunge nchini Iran.

Katika enzi ya baada ya Vita vya Pili vya Dunia, eneo hilo lilishuhudia mgogoro mfupi wa kijiografia wakati Serikali ya Watu wa Azerbaijan (Autonomous Government of Azerbaijan) ilipoanzishwa mnamo 1945 chini ya Jafar Pishevari kwa uungaji mkono wa Jeshi Nyekundu la Umoja wa Kisovieti. Hata hivyo, mara tu majeshi ya Kisovieti yalipoondoka kutokana na shinikizo la Umoja wa Mataifa na ujanja wa kidiplomasia wa Waziri Mkuu wa Iran Ahmad Qavam, utawala huo uliporomoka ndani ya siku chache mnamo Desemba 1946. Wananchi wengi wa mitaa ya Tabriz walikaribisha kuingia kwa jeshi la kitaifa la Iran, jambo lililothibitisha tena kwamba mafungamano ya kihistoria na kitaifa yalikuwa na nguvu zaidi kuliko itikadi za kigeni zilizoingizwa kwa mabavu.

1. 328 KK
   Kuanzishwa kwa Atropatene

   Atropates anajiteua kuwa mtawala huru kaskazini-magharibi mwa Medea kufuatia kuanguka kwa Milki ya Achaemenid, akitoa jina lake kwa eneo hilo.

2. 1054 BK
   Kuwasili kwa Waturki wa Seljuk
3. 1259 BK
   Ujenzi wa Kituo cha Anga cha Maragheh
4. 1501 BK
   Kutawazwa kwa Shah Ismail I
5. 1828 BK
   Mkataba wa Turkmenchay
6. 1908 BK
   Upinzani wa Tabriz kwa Katiba
7. 1946 BK
   Kuanguka kwa Serikali ya Kisovieti

Hitimisho: Nafasi ya Azerbaijan katika Mustakabali wa Iran

Leo hii, Azerbaijan ya Iran inabaki kuwa moja ya maeneo yenye nguvu zaidi kiuchumi na kitamaduni ndani ya Jamhuri ya Kiislamu ya Iran. Miji kama Tabriz, Urmia, Ardabil, na Zanjan ni vituo vikuu vya viwanda, kilimo, na elimu ya juu. Jamii ya Waazeri wa Iran inashiriki kikamilifu katika ngazi zote za uongozi wa kitaifa, kuanzia siasa, jeshi, hadi biashara katika Soko Kuu la Tehran. Watu hawa wanaishi maisha ya lugha mbili (bilingualism) kwa fahari kubwa: wanazungumza Kiturki cha Kiazeri nyumbani na mitaani kama alama ya urithi wao wa kikanda, huku wakikumbatia Kiajemi kama lugha ya kitaifa na kiunganishi cha ustaarabu wao mpana.

Urithi wa Azerbaijan ya Iran unatoa somo muhimu sana kwa ulimwengu wa kisasa unaokumbwa na migawanyiko ya kikabila. Eneo hili linaonyesha kwamba utambulisho wa kitaifa hauna haja ya kuwa wa lugha moja au wa asili moja tu ya kinasaba. Badala yake, ustaarabu wa Iran unadhihirisha jinsi uzoefu wa pamoja wa kihistoria, kumbukumbu ya kiroho, na mchango wa pamoja katika sanaa na ujenzi wa nchi unavyoweza kuunda umoja thabiti unaodumu kwa milenia nyingi, ambapo Waturki na Waajemi si maadui, bali ni washirika wakuu waliojenga na kulinda nchi moja.

“Tabriz haikuwa tu mji mkuu wa kijiografia; ilikuwa ngao isiyovunjika ya Iran. Wakati wowote nchi ilipokabiliwa na hatari kutoka magharibi au kaskazini, Azerbaijan ndiyo iliyosimama mstari wa mbele kumwaga damu kwa ajili ya heshima ya taifa.”