Susa: Mji Mkuu wa Elamu na Dola ya Waakhameni

Susa ni mji wa kale mashuhuri ulioko kusini-magharibi mwa Iran katika mkoa wa kisasa wa Khuzestan, ambao ulikuwa mojawapo ya makazi ya kwanza na makuu ya ustaarabu wa binadamu tangu takriban milenia ya tano KK. Ukijulikana katika vyanzo vya kale kama Shushan na sasa ukipakana na mji wa Shush, ulikuwa mji mkuu wa kihistoria wa ustaarabu wenye nguvu wa Elamu na baadaye kitovu kikuu cha utawala na urasimu wa Dola ya Waakhameni (Achaemenid Empire) chini ya uongozi wa Dario I na warithi wake. Mji huu uliweka mazingira ya kipekee ambapo tamaduni za nyanda za juu za Iran zilikutana na kuchangamana na tamaduni za Mesopotamia ya kale.

Umuhimu wa kimkakati wa Susa ulitokana na eneo lake la kijiografia katika bonde lenye rutuba kati ya mito miwili mikuu, Karkheh na Dez. Nafasi hii iliifanya Susa kuwa kiunganishi asilia cha njia za kibiashara zilizotoka Ghuba ya Uajemi kuelekea nyanda za juu za Zagros na kuendelea hadi Mesopotamia. Kwa zaidi ya miaka elfu tano mfululizo, mji huu ulishuhudia kuinuka na kuanguka kwa milki mbalimbali, ujenzi wa mahekalu makubwa ya kidini, uvamizi wa kijeshi wa kutisha, na ujenzi wa majumba ya kifahari ya kifalme ambayo yaliweka viwango vipya vya ustadi wa usanifu na sanaa ya ulimwengu wa kale.

Asili na Mwanzo wa Susa katika Enzi za Awali za Elamu

Utafiti wa kiakiolojia unaonyesha kuwa makazi ya kwanza katika kilima cha mji wa Susa yalianza mnamo takriban 4200 KK, kipindi kinachojulikana kama Susa I. Wakati wa awamu hii ya awali, jamii ya Susa ilijenga jukwaa kubwa la matofali ya udongo ambalo lilitumika kama msingi wa hekalu na makaburi ya viongozi wa kidini na kijamii. Vyombo vya udongo vya kipindi hiki, vilivyopatikana kwa maelfu katika makaburi hayo, vinadhihirisha umahiri wa hali ya juu wa ufundi wa ufinyanzi, vikiwa na michoro maridadi ya kijiometri, wanyama kama mbuzi-mwitu wenye pembe ndefu, na ndege wa majini.

Kufikia milenia ya nne KK (kipindi cha Susa II au kipindi cha Uruk), mji uliingia katika mwingiliano wa kina na miji ya kusini mwa Mesopotamia kama vile Uruk. Katika kipindi hiki, Susa ilipokea mifumo ya kwanza ya uandishi wa picha (proto-cuneiform), mihuri ya silinda (cylinder seals), na taratibu ngumu za kiutawala za upimaji wa bidhaa na rasilimali. Uhusiano huu wa karibu na Mesopotamia haukumaanisha kuwa Susa ilipoteza utambulisho wake wa kieneo; badala yake, ilichukua mbinu za kiutawala za jirani zake na kuzipatanisha na utamaduni wake wa kienyeji wa nyanda za juu za Iran, na hivyo kuweka msingi thabiti wa Dola ya Proto-Elamite.

Katika Enzi ya Shaba ya Kati na Baadaye, Elamu ilijiimarisha kama mpinzani mkuu na wakati mwingine mshirika wa falme zenye nguvu za Mesopotamia kama vile Sumeri, Akadi, na Babiloni ya Kale. Wafalme wa nasaba za Shimashki na Sukkalmah walitawala Susa kwa mfumo wa kipekee wa uongozi wa pamoja, ambapo mfalme mkuu (sukkalmah) alitawala sambamba na wadogo zake waliokuwa manaibu huko Susa na maeneo mengine ya Elamu. Susa ilikuwa kitovu kikuu cha utawala wa sheria na ibada ya miungu mikuu ya Kifilamu, hasa Inshushinak, mungu mlinzi wa mji na hakimu wa wafu.

Kilele cha Ufalme wa Elamu ya Kati na Majanga ya Vita

Enzi ya Elamu ya Kati (takriban 1500–1100 KK) iliwakilisha kilele cha kisiasa na kiutamaduni cha Susa. Mfalme Untash-Napirisha (alitawala takriban 1340–1300 KK) alifanya maboresho makubwa mjini Susa, ingawa alijenga mji mpya wa kidini wa Tchogha Zanbil (Dur-Untash) takriban kilomita 40 kusini-mashariki mwa Susa. Tchogha Zanbil ilikuwa na ziggurat kubwa zaidi iliyobaki duniani, iliyowekwa wakfu kwa miungu Inshushinak na Napirisha, lakini Susa iliendelea kuwa kitovu kikuu cha kisiasa, kiutamaduni, na kibiashara cha ufalme mzima.

Mnamo karne ya 12 KK, chini ya nasaba ya Shutrukid, wafalme kama Shutruk-Nakhkhunte na mwanawe Kutir-Nakhkhunte walifanya kampeni kubwa za kijeshi ndani ya Mesopotamia. Waliteka miji ya Babiloni, Sippar, na Eshnunna, na kubeba nyara nyingi za thamani na kuzileta Susa. Miongoni mwa ngawira hizi za kihistoria zilikuwa Mnara maarufu wa Sheria za Hammurabi (Code of Hammurabi) na Sanamu ya Ushindi ya Naram-Sin wa Akadi. Wafalme wa Elamu waliandika maandishi mapya ya kikabari kwenye mawe hayo ili kutangaza ushindi wao juu ya Mesopotamia, wakithibitisha hadhi ya Susa kama ngome kuu ya nguvu za kijeshi.

Hata hivyo, ushindani wa mara kwa mara na majirani zake hatimaye ulileta maafa makubwa. Mnamo mwaka 647 KK, mfalme wa Ashuru Ashurbanipal alianzisha uvamizi wa kulipiza kisasi dhidi ya Elamu kutokana na uungaji mkono wake kwa waasi wa Babiloni. Katika maandishi yake ya kifalme, Ashurbanipal anaeleza kwa ukatili jinsi alivyouchoma moto mji wa Susa, akabomoa mahekalu ya Inshushinak, akafukua na kunajisi makaburi ya kifalme, akateka sanamu za miungu na kisha kunyunyiza chumvi kwenye mashamba ya Susa ili kuzuia ardhi hiyo kuzaa mazao tena. Uharibifu huu ulivunja kabisa mgongo wa ufalme huru wa Elamu, lakini haukufuta misingi thabiti ya mji wenyewe.

Susa Chini ya Waakhameni: Mji Mkuu wa Utawala wa Dario I

Baada ya kuanguka kwa milki ya Ashuru na kuinuka kwa Waajemi chini ya Koreshi Mkuu (Cyrus the Great), Susa iliingizwa katika Dola ya Waakhameni mnamo takriban 539 KK. Ingawa Koreshi na mwanawe Kambises II (Cambyses II) walitambua umuhimu wa mji huo, alikuwa Dario I (Dario Mkuu, aliyetawala 522–486 KK) aliyebadilisha kabisa sura na hatima ya Susa. Baada ya kushika hatamu za uongozi na kutuliza maasi yaliyotokea kote nchini, Dario aliamua kuifanya Susa kuwa mji mkuu wa kiutawala na makazi rasmi ya kifalme wakati wa majira ya baridi.

Dario alichagua Susa kimkakati kwa sababu mbili kuu: kwanza, Persepolis na Pasargadae zilikuwa nyuma ya milima mikali ya Fars na zilikuwa ngumu kufikika katika majira ya baridi; pili, Susa ilikuwa karibu na kitovu cha mawasiliano ya kimataifa cha Mesopotamia. Ili kuwezesha usimamizi wa himaya iliyoenea kutoka bonde la Indus hadi Misri na Thrace, Dario alianzisha ujenzi wa 'Barabara Kuu ya Kifalme' (Royal Road) iliyoanzia Susa na kuishia Sardi (Sardis) huko Asia Ndogo (Uturuki ya leo), umbali wa zaidi ya kilomita 2,600. Wasafiri wa kifalme na wajumbe wa posta (chaparkhaneh) wangeweza kusafiri umbali huu ndani ya siku saba hadi tisa pekee.

Katika eneo la juu la kaskazini mwa mji, Dario alijenga jumba kubwa la kifalme lililojulikana kama Apadana, likiwa na ukumbi mkubwa wa nguzo wenye uwezo wa kupokea maelfu ya wageni. Muundo huu ulikuwa na nguzo 72 zenye urefu wa karibu mita 20, zilizopambwa kwa vichwa vya fahali wawili vilivyoungana juu (protomes). Karibu na ukumbi huo kulikuwa na makazi ya binafsi ya mfalme, nyua tatu kubwa zilizozungukwa na kuta ndefu, na vyumba vya watumishi na walinzi wa kifalme. Kasri hili liliendelea kutumika na kupanuliwa na wafalme waliofuata kama vile Kserkse I (Xerxes I) na Artakserkse II (Artaxerxes II).

Usanifu na Sanaa ya Matofali Yaliyotiwa Rangi

Mojawapo ya mambo yanayoitofautisha zaidi Susa na miji mingine ya Waakhameni kama Persepolis ni matumizi makubwa ya matofali ya udongo yaliyotiwa kioo na rangi angavu (glazed bricks). Wakati Persepolis ilijengwa kwa mawe ya kijivu yaliyochongwa kutoka milima ya jirani, Susa ilikuwa katika eneo tambarare lisilo na mawe ya kutosha lakini lenye udongo bora wa mfinyanzi. Mafundi wa Dario walichukua mbinu za zamani za Kibabiloni na Kifilamu za kutengeneza matofali ya rangi na kuzipandisha katika viwango vipya vya usanifu wa kifalme.

Fresi maarufu zaidi iliyopatikana kwenye jumba la kifalme la Susa ni ile ya 'Walinzi Wasiofikika' (The Immortals au Frieze of Archers). Ukuta huu unaonyesha askari mashuhuri wa jeshi teule la Dario wakiwa wamevalia majoho marefu ya kifahari yenye nakshi za kijiometri, wakiwa wameshika mikuki na pinde, na migongoni wakiwa na mifuko ya mishale. Rangi za kijani, manjano, hudhurungi, na samawati zilizotumika zilibaki na mng'ao wake hata baada ya karne nyingi za kuzikwa ardhini.

Mbali na walinzi, kuta za ikulu zilipambwa kwa viumbe wa visasili na wanyama wenye nguvu. Fresi za simba wanaotembea kwa fahari, ng'ombe-mwitu, na viumbe mseto kama vile grifini (wenye mwili wa simba na kichwa au mabawa ya tai) zilipangwa kando ya kuta za nyua za kifalme. Sanaa hii haikuwa ya mapambo tu, bali ilitumika kama chombo thabiti cha propaganda ya kifalme, ikionyesha nguvu isiyopingika ya Dola ya Kiajemi na ulinzi wa kiungu uliomzunguka mtawala mkuu.

Mageuzi ya Susa Baada ya Waakhameni na Enzi za Baadaye

Wakati Aleksanda Mkuu wa Makedonia alipovamia na kuiangusha Dola ya Waakhameni mnamo 331 KK, Susa ilijisalimisha bila mapambano makubwa. Aleksanda alichukua kiasi kikubwa cha hazina ya dhahabu na fedha iliyokuwa imerundikwa katika majumba ya mji huo. Mnamo mwaka 324 KK, mji huu ulikuwa kituo cha 'Ndoa za Susa' (Susa Weddings), ambapo Aleksanda na maafisa wake wakuu wa Kimakedonia walioa wanawake wa kifalme wa Kiajemi na Kibaktrina katika jaribio la kuunganisha rasmi tamaduni za Ugiriki na Uajemi.

Chini ya utawala wa Waseleukidi (Seleucids), mji huo ulipewa jina jipya la Seleucia-on-the-Eulaeus na kuanzishwa tena kama mji huru wa Kigiriki (polis). Ushahidi wa maandishi ya Kigiriki na mahekalu unaonyesha kuwa tamaduni za Kigiriki ziliishi bega kwa bega na desturi za wenyeji wa Elamu na Uajemi. Hali hii iliendelea chini ya Milki ya Waparthi (Parthians), ambapo Susa ilibaki kuwa kituo kikuu cha kibiashara na kupiga sarafu zake yenyewe.

Katika kipindi cha Milki ya Wasasani (Sasanian Empire, 224–651 BK), Susa iliendelea kuwa mji muhimu wa kiuchumi, hasa katika uzalishaji wa hariri na nguo za thamani. Hata hivyo, mji huo ulikabiliwa na changamoto kadhaa, ikiwa ni pamoja na uasi wa jamii ya Kikristo ya eneo hilo dhidi ya Mfalme Shapur II (309–379 BK), ambaye alivamia mji huo na tembo 300 wa vita na kuuharibu kabla ya kujenga upya mji jirani wa Eranshahr-Shapur. Baada ya uvamizi wa Waarabu Waislamu katika karne ya 7 BK, Susa ilipoteza hadhi yake ya kisiasa lakini ilibaki kuwa kituo cha kidini kutokana na uwepo wa Kaburi la Nabii Danieli (Tomb of Daniel), ambalo liliendelea kuheshimiwa na Waislamu na Wayahudi sawa.

Uvumbuzi wa Kiakiolojia na Urithi wa Kimataifa

Uvumbuzi wa kiakiolojia wa Susa katika nyakati za kisasa ulianza katikati ya karne ya 19, wakati mwanadiplomasia na mwanajiolojia wa Uingereza William Kennett Loftus alipoanza kufanya majaribio ya uchimbaji mnamo 1850 na kutambua mabaki hayo rasmi kama jiji la kale la Shushan linalotajwa katika Biblia. Hata hivyo, uchimbaji mkubwa na wa kimfumo uliofanyika ulikuwa chini ya uongozi wa watafiti wa Kifaransa kuanzia miaka ya 1880.

Kati ya 1884 na 1886, Marcel-Auguste Dieulafoy na mkewe Jane Dieulafoy walifanya uchimbaji katika jumba la Dario I na kugundua fresi za kuvutia za matofali ya rangi na nguzo kubwa za Apadana, ambazo zilisafirishwa hadi Paris na sasa zinaunda sehemu muhimu ya maonyesho ya Mashariki ya Karibu katika Makumbusho ya Louvre. Baadaye, mnamo 1897, mhandisi wa madini na mwanaakiolojia Jacques de Morgan alipewa haki ya kipekee ya uchimbaji nchini kote Uajemi. De Morgan alijenga 'Ngome ya Akiolojia' (Château de Suse au Shush Castle) juu ya kilima cha ngome ya Susa ili kulinda timu yake na mabaki ya vitu vya kale dhidi ya mashambulizi ya wenyeji.

“Susa si mji tu uliotoweka; ni kumbukumbu hai ya milenia tano ya uumbaji, makutano ya kwanza ambapo nyanda za juu za Asia zilikutana na sauti za mto Frati na Tigris kuunda utawala wa kwanza wa kimataifa.”

Ingawa mbinu za mapema za Kifaransa zilikosolewa baadaye na wanaakiolojia wa kisasa kwa kutumia milipuko na kuharibu tabaka za juu za kihistoria ili kufikia tabaka za chini haraka, uvumbuzi wao ulileta hazina kubwa ya kiutamaduni duniani. Chini ya Roman Ghirshman kuanzia miaka ya 1940 hadi 1960, mbinu za kisasa za tabaka za ardhi (stratigraphy) zilianza kutumika. Hatimaye, kwa kutambua umuhimu wake wa kipekee kwa historia ya binadamu, Shirika la Umoja wa Mataifa la Elimu, Sayansi na Utamaduni (UNESCO) liliiandikisha Susa kwenye Orodha ya Urithi wa Dunia mwaka 2015.

1. takriban 4200 KK
   Kuanzishwa kwa Susa I

   Jamii ya kwanza ya wakulima inajenga jukwaa kubwa la matofali ya udongo na kuzalisha vyombo mashuhuri vya kauri vilivyo na michoro.

2. takriban 1340 KK
   Utawala wa Untash-Napirisha
3. takriban 1150 KK
   Kutekwa kwa Sheria za Hammurabi
4. 647 KK
   Uharibifu wa Ashurbanipal
5. 522 KK
   Dario I Anafanya Susa Mji Mkuu
6. 331 KK
   Aleksanda Mkuu Aingia Susa
7. 1901 BK
   Ugunduzi wa Sheria za Hammurabi
8. 2015 BK
   Kutambuliwa na UNESCO

Hitimisho: Urithi Usiofutika wa Susa

Susa inasimama kama kielelezo kisicho na kifani cha ustahimilivu na mabadiliko ya kistaarabu katika ulimwengu wa kale. Tofauti na miji mingi ya kale iliyostawi chini ya dola moja kisha ikapotea kabisa baada ya kuanguka kwa ufalme huo, Susa ilijitengeneza upya mara kwa mara. Ilianza kama kitovu cha kijiji cha Enzi ya Shaba, ikabadilika na kuwa taifa-mji lenye nguvu za kiroho chini ya Elamu, ikainuka tena kuwa kitovu cha utawala wa dola kubwa zaidi duniani ya wakati huo chini ya Waakhameni, na ikaendelea kuishi kupitia enzi za Wagiriki, Waparthi, na Wasasani.

Leo hii, kilima kirefu cha akiolojia cha Shush kinachotazama tambarare za Khuzestan kinabaki kuwa chanzo kikuu cha maarifa kuhusu mifumo ya kale ya kijamii, usanifu wa kifalme, na uhusiano wa kitamaduni kati ya Asia ya Magharibi na Mashariki ya Kati. Magofu ya Apadana na kumbukumbu za maelfu ya miaka zilizozikwa ardhini zinamfanya kila mgeni na mwanahistoria kutambua kwamba mizizi ya utawala wa kisheria, diplomasia ya kimataifa, na ustadi wa kisanii ilipata moja ya chemchemi zake kuu katika ardhi hii takatifu ya Susa.