موسیقی ایرانی شاید کهنترین سنت موسیقی پیوستهٔ خاورمیانه باشد. نقشهای برجستهٔ تاق بستان و طاق گستردهٔ ساسانی، نوازندگان چنگ و بربط را نشان میدهند؛ همان سازهایی که هزار سال بعد به اروپا رفتند و در زبان عربی «العود» و در زبانهای اروپایی «lute» نام گرفتند.
«ردیف» مجموعهٔ نزدیک به سیصد و پنجاه گوشهٔ سنتی است که هر هنرجو باید آن را سینهبهسینه از استاد بیاموزد. این ردیف بر هفت «دستگاه» و پنج «آواز» استوار است و در سدهٔ نوزدهم، آقاحسینقلی و میرزاعبدالله فراهانی آن را به شکل امروزی تدوین کردند.
دانگ، فاصله و ربعپرده
برخلاف موسیقی غربی که از دوازده نیمپرده ساخته شده، موسیقی ایرانی پردههای میانی («کرن» و «سُری») دارد که فاصلهای کوچکتر از نیمپرده میسازند. این «ربعپردهها» همان رنگ شرقی و دلگزندهای را پدید میآورد که گوش غربی بهسختی آن را تقلید میکند.
هفت دستگاه
شور
مادر دستگاهها؛ غمانگیز و عمیق. ریشهٔ بسیاری از موسیقیهای قومی ایران.
ماهور
روشن و شاد، نزدیک به ماژور غربی.
همایون
اشکآور و سوزناک؛ موسیقی مذهبی و عاشورایی بسیار بر بنیاد همایون است.
سهگاه
حسرتبار و نرم؛ شاعرانهترین دستگاه.
چهارگاه
حماسی و باشکوه، نزدیک به فضای ارتشی.
نوا
سنگین و عرفانی.
راستپنجگاه
کمشنیدهترین دستگاه؛ کلاسیک محض.
پنج آواز
- ابوعطا — برخاسته از شور، روستایی و دلنشین.
- بیات ترک — روشن، شادمانه، نزدیک به مردم آذربایجان.
- افشاری — سوزناک و حسرتبار.
- دشتی — لالاییها و آوازهای محلی شمال و جنوب.
- بیات اصفهان — عاشقانه و عرفانی، میان شور و همایون.
سازهای ایرانی
تار
ساز ملی ایران؛ شش سیم، کاسهٔ توت و پوست برهٔ تازهمتولدشده.
سهتار
نوازندهٔ خلوت و درونگرا؛ ساز محبوب اهل عرفان.
سنتور
هفتاد و دو سیم، با دو مضراب چوبی نواخته میشود.
نی
کهنترین ساز بادی ایران؛ همان نیای که مولانا با آن مثنوی را آغاز کرد.
کمانچه
ساز زهی-آرشهای؛ ثبتشده در میراث ناملموس یونسکو.
تنبک
ساز ضربیِ اصلی موسیقی کلاسیک ایران.
دف
قابدایره با حلقههای فلزی؛ ساز محافل سماع.
موسیقی نواحی
در کنار موسیقی کلاسیک، ایران دهها سنت موسیقی محلی دارد: «مقام» خراسان با دوتار، موسیقی بختیاری با کرنا و سرنا، موسیقی بلوچ با سُروز، موسیقی بوشهر با نیانبان و دمام، موسیقی کردی با تنبور و دف، و موسیقی مازندران و گیلان با للهوا و دیوان. این تنوع، ایران را به یکی از غنیترین گنجینههای موسیقی قومی جهان بدل کرده است.
تأثیر بر جهان
سازهای ایرانی پایهٔ بسیاری از سازهای جهان شدند: «بربط» به «العود» و «لوت» اروپایی، «تنبور» به «تامبور» و «گیتار» (از طریق «قیتاره» اندلسی)، «سنتور» به «هاکبرت» و سپس «پیانو». واژهٔ «موزیک» در زبان فارسی از یونانی آمده، ولی واژهٔ «گاما» (gamut) در موسیقی اروپایی، احتمالاً از «گام» فارسی است.
«بشنو این نی چون شکایت میکند / از جداییها حکایت میکند»
چهرهٔ امروز
محمدرضا شجریان، صدای ماندگارِ موسیقی ایران؛ حسین علیزاده، کیهان کلهر و علیرضا قربانی، نسل امروز ردیف را به جهان شناساندند. کیهان کلهر در همکاری با «یو-یو ما» و «جادهٔ ابریشم»، موسیقی ایرانی را به صحنهٔ کارنگی و جایزهٔ گرمی رساند. در نسل جوان، همایون شجریان، سهراب پورناظری، علی قمصری و رستاک حلاج، ردیف را با گوش امروزی پیوند میزنند.
گالریِ سازها
ردیف در یک نگاه
ستونِ نظامِ ردیف؛ هر دستگاه دهها گوشهٔ نامگذاریشده دارد.
کلِ ردیفِ آقا حسینقلی و میرزا عبدالله — سینه به سینه آموخته میشود.
ردیف موسیقی ایرانی در فهرستِ میراث ناملموسِ بشر ثبت شد.
کمانچه نیز در فهرستِ میراث ناملموسِ یونسکو قرار گرفت.
گاهشمارِ موسیقیِ ایرانی
هفت دستگاه — مقایسهٔ حسی
| دستگاه | حالوهوا | نمونهٔ کاربرد |
|---|---|---|
| شور | مادر، غمآلود | بسیاری از موسیقیِ قومی و عاشقانه |
| ماهور | روشن، شاد | تصنیفهای نشاطانگیز |
| همایون | سوزناک، مذهبی | تعزیه، نوحه، موسیقیِ عاشورایی |
| سهگاه | شاعرانه، نرم | غزلِ حافظ و سعدی |
| چهارگاه | حماسی، باشکوه | سرودِ ملی، موسیقیِ ارتشی |
| نوا | سنگین، عرفانی | آوازِ خانقاهی |
| راستپنجگاه | کلاسیکِ محض | کماجراترین — اوجِ تخصص |
پرسشهای پرتکرار
ربعپرده چیست؟＋
فاصلهٔ آوازیِ کوچکتر از نیمپردهٔ موسیقیِ غربی. در موسیقیِ ایرانی به آن «کرن» (یکچهارمِ پرده پایینتر) و «سُری» (یکچهارم بالاتر) میگویند. این فاصلهٔ کوچک، صدای دلگزندهٔ موسیقیِ شرقی را پدید میآورد.
آیا ردیف، قطعهٔ اجرایی است؟＋
خیر. ردیف، گرامرِ موسیقیِ ایرانی است؛ هنرمند با شناختِ آن، در لحظه بداهه مینوازد. به همین دلیل هیچ دو اجرای ردیف، حتی از یک نوازنده، یکسان نیست.
تفاوتِ تار و سهتار چیست؟＋
تار، ششسیم با کاسهٔ توتِ بزرگ و پوستِ برهٔ تازهمتولدشده، با مضراب نواخته میشود — صدایی پر و درخشان دارد. سهتار (در اصل سهسیم؛ امروز چهارسیم) با ناخنِ انگشتِ نواخته میشود — صدایی خلوت و درونگرا دارد و سازِ محبوبِ اهلِ عرفان است.
چرا یونسکو هم ردیف و هم کمانچه را ثبت کرد؟＋
ردیف (۲۰۰۹) بهعنوانِ نظامِ موسیقاییِ ایران ثبت شد؛ کمانچه (۲۰۱۷) بهعنوانِ مهارتِ ساختن و نواختنِ یک ساز، با کشورهای آذربایجان، ترکیه و ارمنستان بهاشتراک ثبت شد. این دو، دو نوع متفاوت از میراثِ ناملموساند.
سازهای ایرانی در ویکیمدیا
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
منابع
- ↗ Encyclopædia Iranica — Music
- ↗ UNESCO — Radif of Iranian Music
- ↗ UNESCO — Kamancheh
- ↗ Smithsonian Folkways — Persian Classical
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.