سه هزار سالِ فارسی

سه دورهٔ زبان فارسی

پارسی باستان (۵۲۵ تا ۳۳۰ پیش از میلاد): زبانِ کتیبه‌های هخامنشی، به خط میخی. کهن‌ترین نمونه: کتیبهٔ بیستون داریوش.

پارسی میانه (پهلوی) (سدهٔ سوم پیش از میلاد تا سدهٔ نهم میلادی): زبانِ اشکانی و ساسانی. آثاری چون «اَردا ویراف‌نامه» و «درخت آسوریک» به این زبان است.

پارسی نو (سدهٔ نهم میلادی تا امروز): زبانی که فردوسی، حافظ و سعدی به آن سرودند و امروز نزدیک به ۱۲۰ میلیون نفر در ایران، افغانستان (دری) و تاجیکستان (تاجیکی) به آن سخن می‌گویند.

قلمرو جغرافیایی پارسی

هزار سال (از سدهٔ نهم تا هجدهم میلادی) فارسی، زبان رسمی فرهنگ و دیوان از استانبول تا دهلی بود. شاهان عثمانی، گورکانیان هند و مغولان همه به فارسی شعر می‌گفتند.

واژه‌های فارسی در زبان انگلیسی

Paradise ← پارادایس / پردیس — از «پایری‌دئزه» اوستایی، به معنای باغ گرداگرد دیوار.

Caravan ← کاروان — از «کاروان» فارسی، گروه مسافران.

Bazaar ← بازار — از «بازار» فارسی میانه.

Pajama ← پاجامه (پای‌جامه) — از «پای + جامه»، شلوار راحتی ایرانی که از هند به انگلستان رفت.

Lemon ← لیمو — از «لیمو» فارسی، از طریق عربی و ایتالیایی.

Sugar ← شکر — از «شَکَر» فارسی.

Tulip ← تولیپ / دولبند (لاله) — از «دلبند» فارسی، شکل دستار.

Spinach ← اسفناج — اسفناج، از فارسی به عربی، اسپانیایی و انگلیسی.

Khaki ← خاکی — از «خاک» فارسی.

Magic ← ماجیک — از «مَغ» (مغ‌های زرتشتی)، روحانیان ماد.

خط فارسی

پارسی نو با الفبای عربی نوشته می‌شود، با چهار حرف افزوده: پ، چ، ژ، گ. خط نستعلیق، شکل ایرانیِ این الفباست؛ هنرِ ملیِ ایرانیان.

پیش از اسلام، فارسی با خط میخی (در دورهٔ هخامنشی)، خط پهلوی و خط آرامی نوشته می‌شد. خط اوستایی، ساخته‌شده در دورهٔ ساسانی، یکی از دقیق‌ترین خط‌های آوایی جهان است که با ۵۳ حرف، هر صدای زبان را به دقت ثبت می‌کند.

خانوادهٔ زبان‌های ایرانی

فارسی تنها یکی از زبان‌های خانوادهٔ بزرگ ایرانی است. این خانواده، شاخه‌ای از زبان‌های هند و اروپایی، شامل ده‌ها زبان زندهٔ امروزی است:

• فارسی (ایران، افغانستان به نام «دری»، تاجیکستان به نام «تاجیکی»).
• کردی، با گویش‌های کرمانجی، سورانی، کلهری و هورامی.
• بلوچی، در ایران، پاکستان و افغانستان.
• پشتو، زبان رسمی افغانستان در کنار دری.
• گیلکی و مازندرانی، در سواحل دریای خزر.
• لری، لکی، تالشی، تاتی، سمنانی و گویش‌های مرکزی ایران.
• آسی (در قفقاز)، بازماندهٔ زبانِ کهنِ سکاها و آلان‌ها.
• زبان‌های پامیری (در تاجیکستان و افغانستان).

فارسی به‌مثابهٔ زبان دوم جهان اسلام

هزار سال (از سدهٔ نهم تا هجدهم میلادی)، فارسی پس از عربی، زبانِ دومِ جهان اسلام بود. در دربار گورکانیان هند، عثمانی، خانات آسیای میانه و حتی چین، فارسی زبانِ دیوان، شعر و فرهنگ بود. تاج‌محل، که عربی‌نوشتهٔ کمی دارد، کتیبه‌های فارسی‌اش شناسنامهٔ آن است. تا ۱۸۳۷ میلادی، فارسی زبان رسمی دیوان هند بود.

هند، گنجینهٔ فارسی

بیشترین متون نسخه‌خطی فارسی جهان، نه در ایران، که در هند نوشته شده است. شاهانی چون اکبر شاه، جهانگیر و شاه‌جهان، شاعر و حامی شعر فارسی بودند. شاعرانی چون امیرخسرو دهلوی، بیدل دهلوی، غالب دهلوی و اقبال لاهوری، فارسی را به ادبیات شبه‌قاره بدل کردند.

«گرچه هندی در عذوبت شکر است / طرز گفتار دری شیرین‌تر است»

دستور و آوای فارسی

• بدون جنسیت دستوری: فارسی، برخلاف فرانسه و آلمانی، اسم را مذکر یا مؤنث نمی‌کند.
• ضمیر سوم‌شخص مفرد یکی است: «او» هم برای مرد، هم برای زن.
• ساختار جمله: نهاد، مفعول، فعل (SOV). فعل همیشه در انتهای جمله.
• یک نظام فعلیِ ساده با پسوندهای منظم.
• وام‌واژه‌های عربی فراوان، اما در دستور، فارسی همچنان زبانی ایرانی است.

فرهنگستان زبان فارسی

فرهنگستان زبان و ادب فارسی (نخستین بار در ۱۳۱۴ خ، و در شکل امروزی از ۱۳۶۹ خ) واژه‌های نو می‌سازد و کوشش می‌کند زبان را در برابر هجوم وام‌واژه‌های اروپایی پاس بدارد. واژه‌هایی چون «رایانه»، «بالگرد»، «پیامک»، «خودرو» و «دانشگاه» همگی ساخت‌های فرهنگستانی‌اند.

سندِ زندهٔ زبان — کتیبه‌ها و خوشنویسی

فارسی در آمار

گاه‌شمارِ سه‌هزار سال زبانِ پارسی

چند واژهٔ بیشتر در زبان‌های جهان

زبان در سنگ، خط در پوست

عکس‌های زندهٔ ویکی‌مدیا کامنز از کتیبه‌های پارسی، نسخه‌های خطی و خوشنویسیِ نستعلیق.

تصاویر این بخش به‌صورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری می‌شوند.