سه دورهٔ زبان فارسی
پارسی باستان (۵۲۵ تا ۳۳۰ پیش از میلاد): زبانِ کتیبههای هخامنشی، به خط میخی. کهنترین نمونه: کتیبهٔ بیستون داریوش.
پارسی میانه (پهلوی) (سدهٔ سوم پیش از میلاد تا سدهٔ نهم میلادی): زبانِ اشکانی و ساسانی. آثاری چون «اَردا ویرافنامه» و «درخت آسوریک» به این زبان است.
پارسی نو (سدهٔ نهم میلادی تا امروز): زبانی که فردوسی، حافظ و سعدی به آن سرودند و امروز نزدیک به ۱۲۰ میلیون نفر در ایران، افغانستان (دری) و تاجیکستان (تاجیکی) به آن سخن میگویند.
قلمرو جغرافیایی پارسی
هزار سال (از سدهٔ نهم تا هجدهم میلادی) فارسی، زبان رسمی فرهنگ و دیوان از استانبول تا دهلی بود. شاهان عثمانی، گورکانیان هند و مغولان همه به فارسی شعر میگفتند.
واژههای فارسی در زبان انگلیسی
Paradise ← پارادایس / پردیس — از «پایریدئزه» اوستایی، به معنای باغ گرداگرد دیوار.
Caravan ← کاروان — از «کاروان» فارسی، گروه مسافران.
Bazaar ← بازار — از «بازار» فارسی میانه.
Pajama ← پاجامه (پایجامه) — از «پای + جامه»، شلوار راحتی ایرانی که از هند به انگلستان رفت.
Lemon ← لیمو — از «لیمو» فارسی، از طریق عربی و ایتالیایی.
Sugar ← شکر — از «شَکَر» فارسی.
Tulip ← تولیپ / دولبند (لاله) — از «دلبند» فارسی، شکل دستار.
Spinach ← اسفناج — اسفناج، از فارسی به عربی، اسپانیایی و انگلیسی.
Khaki ← خاکی — از «خاک» فارسی.
Magic ← ماجیک — از «مَغ» (مغهای زرتشتی)، روحانیان ماد.
خط فارسی
پارسی نو با الفبای عربی نوشته میشود، با چهار حرف افزوده: پ، چ، ژ، گ. خط نستعلیق، شکل ایرانیِ این الفباست؛ هنرِ ملیِ ایرانیان.
پیش از اسلام، فارسی با خط میخی (در دورهٔ هخامنشی)، خط پهلوی و خط آرامی نوشته میشد. خط اوستایی، ساختهشده در دورهٔ ساسانی، یکی از دقیقترین خطهای آوایی جهان است که با ۵۳ حرف، هر صدای زبان را به دقت ثبت میکند.
خانوادهٔ زبانهای ایرانی
فارسی تنها یکی از زبانهای خانوادهٔ بزرگ ایرانی است. این خانواده، شاخهای از زبانهای هند و اروپایی، شامل دهها زبان زندهٔ امروزی است:
- فارسی (ایران، افغانستان به نام «دری»، تاجیکستان به نام «تاجیکی»).
- کردی، با گویشهای کرمانجی، سورانی، کلهری و هورامی.
- بلوچی، در ایران، پاکستان و افغانستان.
- پشتو، زبان رسمی افغانستان در کنار دری.
- گیلکی و مازندرانی، در سواحل دریای خزر.
- لری، لکی، تالشی، تاتی، سمنانی و گویشهای مرکزی ایران.
- آسی (در قفقاز)، بازماندهٔ زبانِ کهنِ سکاها و آلانها.
- زبانهای پامیری (در تاجیکستان و افغانستان).
فارسی بهمثابهٔ زبان دوم جهان اسلام
هزار سال (از سدهٔ نهم تا هجدهم میلادی)، فارسی پس از عربی، زبانِ دومِ جهان اسلام بود. در دربار گورکانیان هند، عثمانی، خانات آسیای میانه و حتی چین، فارسی زبانِ دیوان، شعر و فرهنگ بود. تاجمحل، که عربینوشتهٔ کمی دارد، کتیبههای فارسیاش شناسنامهٔ آن است. تا ۱۸۳۷ میلادی، فارسی زبان رسمی دیوان هند بود.
هند، گنجینهٔ فارسی
بیشترین متون نسخهخطی فارسی جهان، نه در ایران، که در هند نوشته شده است. شاهانی چون اکبر شاه، جهانگیر و شاهجهان، شاعر و حامی شعر فارسی بودند. شاعرانی چون امیرخسرو دهلوی، بیدل دهلوی، غالب دهلوی و اقبال لاهوری، فارسی را به ادبیات شبهقاره بدل کردند.
«گرچه هندی در عذوبت شکر است / طرز گفتار دری شیرینتر است»
دستور و آوای فارسی
- بدون جنسیت دستوری: فارسی، برخلاف فرانسه و آلمانی، اسم را مذکر یا مؤنث نمیکند.
- ضمیر سومشخص مفرد یکی است: «او» هم برای مرد، هم برای زن.
- ساختار جمله: نهاد، مفعول، فعل (SOV). فعل همیشه در انتهای جمله.
- یک نظام فعلیِ ساده با پسوندهای منظم.
- وامواژههای عربی فراوان، اما در دستور، فارسی همچنان زبانی ایرانی است.
فرهنگستان زبان فارسی
فرهنگستان زبان و ادب فارسی (نخستین بار در ۱۳۱۴ خ، و در شکل امروزی از ۱۳۶۹ خ) واژههای نو میسازد و کوشش میکند زبان را در برابر هجوم وامواژههای اروپایی پاس بدارد. واژههایی چون «رایانه»، «بالگرد»، «پیامک»، «خودرو» و «دانشگاه» همگی ساختهای فرهنگستانیاند.
سندِ زندهٔ زبان — کتیبهها و خوشنویسی
فارسی در آمار
گویشورِ فارسی در ایران، افغانستان (دری) و تاجیکستان (تاجیکی).
از سدهٔ ۹ تا سدهٔ ۱۸ م، فارسی، زبانِ رسمیِ دربارِ هند، عثمانی و آسیای میانه.
آخرین سالی که فارسی، زبان رسمیِ دیوانِ هند بود؛ تا آن سال زبانِ اداریِ شبهقاره.
ضمیر سومِ شخصِ مفرد «او» برای زن و مرد یکی است — یک نشانهٔ کهنِ برابریِ زبانی.
گاهشمارِ سههزار سال زبانِ پارسی
چند واژهٔ بیشتر در زبانهای جهان
| واژه | زبانِ مقصد | ریشهٔ فارسی |
|---|---|---|
| Khan | ترکی/مغولی/اروپایی | خان (لقبِ بزرگ، از سغدی) |
| Pasha | ترکی/عربی | پادشاه |
| Divan | اروپایی | دیوان (دفترِ شعر، اتاقِ شورا) |
| Kiosk | فرانسوی/انگلیسی | کوشک |
| Check / Chess | اروپایی | شاه (مات: شاهمات) |
| Jasmine | اروپایی | یاسمن |
| Orange | اروپایی | نارنگ |
| Scarlet | اروپایی | سَقَرلات (پارچهٔ سرخِ ایرانی) |
| Tiara | یونانی/انگلیسی | تیارا (دستارِ پارسی) |
| Naan | هندی/اردو/انگلیسی | نان |
پرسشهای پرتکرار
تفاوتِ فارسی، دری و تاجیکی چیست؟＋
هر سه، یک زبانند با سه شکلِ معیار: فارسیِ ایران (تهرانی)، دریِ افغانستان (کابلی) و تاجیکیِ تاجیکستان (دوشنبهای). دری از فارسیِ معیار محافظهکارتر است و بسیاری از واژههای کلاسیک را نگه داشته؛ تاجیکی به خطِ سیریلیک نوشته میشود اما گوشِ ایرانی، آن را ۹۰٪ میفهمد.
چرا فارسی، جنسیتِ دستوری ندارد؟＋
این ویژگی، سادهسازیِ تدریجیِ یک زبانِ ایرانی است که در پارسیِ میانه آغاز و در پارسیِ نو کامل شد. در نتیجه، فارسی برخلافِ فرانسه، آلمانی یا عربی، نیازی به جنسیتسازیِ اسمها ندارد و حتی ضمیرِ سومِ شخص («او») برای زن و مرد یکی است.
آیا فارسی، زبانی عربی است؟＋
خیر. فارسی، یک زبانِ هند و اروپایی است (خویشاوندِ انگلیسی، آلمانی، یونانی و هندی) که فقط الفبای عربی را وام گرفته. وامواژگانِ عربی فراوانند، اما دستور، آوا و واژگانِ بنیادیِ فارسی، ریشهٔ ایرانی دارند.
چرا فارسی، زبانِ مشترکِ آسیا شد؟＋
نه با زور، که با جذابیتِ ادبی. سعدی، حافظ و مولانا چنان زبانی پروردند که عثمانی، گورکانی و آسیای میانه، خواندنش را معیارِ فرهیختگی میدانستند. حتی شاهانِ غیرفارسیزبان به فارسی شعر میگفتند.
زبان در سنگ، خط در پوست
عکسهای زندهٔ ویکیمدیا کامنز از کتیبههای پارسی، نسخههای خطی و خوشنویسیِ نستعلیق.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مدارا، قانون و آزادیِ تبعیدیان — پارس چگونه دیگرگونه فرمان راند؟
حقوقِ شاهنشاهیِ پارس، بهجای جایگزینیِ قانونِ مردمان، آن را مدون میکرد. داریوشِ بزرگ فرمان داد قوانینِ مصر را به دموتیک و آرامی گرد آورند و بنویسند؛ جامعهٔ یهودی با تورات و پشتیبانیِ شاهی اداره میشد؛ دادگاههای بابل آیینِ دادرسیِ بابلی را نگاه داشتند. دیوانسالاریِ آرامی، شاهنشاهی را به هم دوخت بیآنکه حتی یک خطِ بومی را از میان بردارد.
این گواهی تنها تبلیغِ پارسی نیست. تنخِ عبری — نوشتهٔ بهرهمندان، نه دربارِ هخامنشی — کوروش را «مسیحِ خداوند» میخواند؛ تنها شاهِ بیگانهای که چنین نامیده شده است. کاهنانِ بابل، در گاهنامهٔ پرستشگاهیِ خود، فاتحِ شهرشان را خوشآمد گفتند. نویسندگانِ یونانی که با پارس جنگیدند — از گزنفون تا آیسخولوس — باز هم شاهانِ آن را پایبندِ داد تصویر کردند. سرچشمههای مستقل و گاه دشمن، بر یک نکته همداستاناند.
| موضوع | آشور و بابل | آتن و روم | پارسِ هخامنشی |
|---|---|---|---|
| مردمانِ مغلوب | کوچِ اجباریِ انبوه بهعنوانِ سیاستِ رسمی، برای شکستنِ هویتِ جمعی | ویرانیِ شهر و فروشِ مردم: ملوس ۴۱۶ پ.م، کارتاژ ۱۴۶ پ.م، اورشلیم ۷۰ م. | بازگرداندنِ تبعیدیانِ پیشین به سرزمینِ نیاکان (منشورِ کوروش، سطرهای ۳۰ تا ۳۴) |
| آیینِ بومی | بردنِ پیکرهٔ خدایان به آشور و بابل بهعنوانِ غنیمت | نمایشِ خدایانِ اسیر در جشنِ پیروزیِ رومی؛ بردنِ گنجینهٔ معبدِ اورشلیم به روم | بازگرداندنِ پیکرهها به پرستشگاهِ خود و بازسازیِ معابد از خزانه (عَزرا ۶:۸–۱۰) |
| زبان و قانون | تحمیلِ اَکدی بهعنوانِ زبانِ اداری | لاتین و یونانی، زبانِ دادگاه و شهروندی | سنگنبشتهٔ سهزبانه، دیوانِ آرامی، تدوینِ قانونِ مصری و بابلی و یهودی در جای خود |
| کار و نیروی انسانی | کارِ اجباریِ اسیرانِ جنگی در ساختوسازِ دولتی | بردهداری در کانونِ اقتصاد: نزدیک ۲۰٬۰۰۰ برده در معادنِ لاوریون | کارگرانِ کورتَشِ جیرهبگیر؛ در بایگانیِ تختجمشید نشانی از املاکِ بزرگِ بردهکار نیست |
| جایگاهِ زنان | حقِ مالکیتِ محدود و بیشتر خاندانی | زنِ آتنی تا پایانِ عمر زیرِ قیمومتِ مرد و در حکمِ صغیر | زنانِ مالکِ املاک و کارگاه، جیرهٔ زایمان، و مُهرِ اداریِ شخصی |
| تصویرِ قدرت | نقشِ پوستکندن، بر نیزه کردن و پشتههای سر | رژهٔ پیروزی با اسیرانِ در زنجیر | بیستون و آپادانا: ملتهای شاهنشاهی، ایستاده و در جامهٔ خود، تخت را بر دوش دارند — نه در زنجیر |
دو سند را باید جداگانه دید، چون اسنادِ اداریاند نه ادبی. نخست بایگانیِ باروی تختجمشید، کشفشده در ۱۹۳۳: دهها هزار لوحِ ایلامی و آرامی از پرداختِ جیره میانِ ۵۰۹ تا ۴۹۳ پ.م. این دفترِ حساب است — کسی آن را برای ستایش ننوشت — و در آن زنانی هستند که غله و شراب را به نامِ خود میگیرند، مادرانی که پس از زایمان جیرهٔ افزوده دارند و سرکارگرانِ زنی که بیش از کارگرِ مردِ ساده مزد میگیرند. دوم، پاپیروسهای الفانتین از پادگانی یهودی در مصرِ علیا، که سربازانش از ساتراپِ پارسی برای بازسازیِ نیایشگاهِ خود اجازه خواستند و گرفتند.
بابل بیغارت گشوده شد؛ منشورِ کوروش بازگشتِ خدایان و مردمان به شهرهایشان را ثبت میکند.
اجازهٔ بازگشتِ یهودیانِ تبعیدی به اورشلیم؛ معبدِ دوم در ۵۱۶ پ.م با پشتیبانیِ مالیِ پارس پایان یافت.
داریوش تدوینِ قانونِ مصر را به دستِ کاهنانِ مصری، به دو زبانِ مصری و آرامی، فرمان داد.
بایگانیِ تختجمشید: دفترِ مزد و جیرهٔ کارگران — از جمله زنان — نه فهرستِ بردگان.
هیچیک از اینها هخامنشیان را به دموکراسیِ امروزی بدل نمیکند. این پادشاهی مالیاتِ سنگین میگرفت، شورش را سخت کیفر میداد — بیستون این را بیپرده میگوید — و خدمتکاریِ خانگی و اسیرِ جنگی را میشناخت. تاریخِ درست به افسانه نیازی ندارد. آنچه این اسناد نشان میدهد این است: یک دولتِ بزرگِ چندقومی توانست دو سده، آگاهانه، بر این اصل اداره شود که مردمانِ زیرِ فرمان، خدای خود، دادگاهِ خود، زبانِ خود و خانهٔ خود را نگاه میدارند. این یک انتخاب بود، و امپراتوریهای همروزگارِ آن، جورِ دیگری انتخاب کردند.
- منشورِ کوروش (موزهٔ بریتانیا، BM 90920): بازگشتِ پیکرهٔ خدایان و بازسازیِ نیایشگاههای آشور، شوش، اَکد و شهرهای زاگرس.
- عَزرا ۶:۸–۱۰: داریوش فرمان میدهد هزینهٔ معبدِ اورشلیم از درآمدِ شاهیِ «آنسویِ رود» پرداخت و دامِ قربانی فراهم شود.
- اَشَعیا ۴۵:۱: کوروش «مسیح» خوانده میشود — تنها چهرهٔ غیریهودی که در تنخ چنین لقبی دارد.
- سنگنبشتهٔ اوجاهورِسنِت: کمبوجیه و داریوش پرستشگاهِ نِیت در سائیس را بازسازی و موقوفاتِ کاهنانش را احیا میکنند.
- پاپیروسهای الفانتین (سدهٔ پنجمِ پ.م): پادگانِ یهودیِ مصر از ساتراپ بَگَواهیا اجازهٔ بازسازیِ نیایشگاه میگیرد.
- ایردَبَما و ارتیستونه: زنانِ دربار با املاک، مُهر، کارگاه و پیکِ اختصاصی در لوحهای تختجمشید.
- نقشبرجستهٔ بیستون و آپادانا: بیستوسه ملتِ شاهنشاهی، ایستاده، مسلح و در جامهٔ ملیِ خود — نه زانوزده و نه در زنجیر.
منشورِ کوروش، بایگانیِ تختجمشید و اسنادِ یهودی و مصری را کنارِ هم که بگذاریم، نتیجه محدود اما استوار است: همهٔ امپراتوریها یکسان نبودند، و این تفاوت را همان مردمانی میدیدند که زیرِ فرمانشان زندگی میکردند.
مطالب مرتبط
فردوسی، حافظ، مولانا، سعدی، نظامی، خیام؛ بزرگان شعر پارسی.
نستعلیق، شکسته، کوفی؛ سلسلهمراتب خط در ایران.
ابتکارها، حکمرانی و زیرساختها: قنات، چاپار، منشور حقوق بشر کوروش.
جامعهٔ ایرانیان در سراسر جهان؛ لسآنجلس، لندن، تورنتو، برلین.
چگونه ایران جهان نو را شکل داد؛ از سخنان هگل و نیچه و گوته.
منابع
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Persian Language
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Behistun inscription
- ↗ Ethnologue — Persian
- ↗ Encyclopædia Iranica — India relations: Persian language
- ↗ British Library — Persian Manuscripts
- ↗ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.