تاریخ ایران را معمولاً به چند دوران بزرگ تقسیم میکنند: ایران پیش از آریاییان (ایلام، جیرفت، شهر سوخته)، ایران دوران باستان (ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی)، ایرانِ پس از اسلام (طاهریان تا صفویه)، و ایران معاصر (از قاجار تا امروز).
ایران پیش از تاریخ
تمدن ایلام در جنوب غرب ایران از حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد شکل گرفت و پنج هزار سال در شوش و چغازنبیل ماند. شهر سوخته در سیستان شگفتیهای فراوانی به دست داده است: کهنترین تصویر متحرکِ شناختهشدهٔ جهان روی جامی سفالی، نخستین چشم مصنوعی، و نخستین تختهنرد. تمدن جیرفت نیز در هزارهٔ سوم پ.م در جنوب شرق ایران شکوفا شد.
ماد و هخامنشی
در سدهٔ هفتم پیش از میلاد، دیاکو (دیوکس) دولت ماد را در هگمتانه (همدان امروزی) بنیان نهاد. سپس کوروش دوم در ۵۵۰ پ.م شاهنشاهی هخامنشی را بنا کرد — نخستین حکومت جهانی تاریخ که از سند تا اژه و از سیحون تا مصر گسترش یافت. منشور کوروش، آزادی دین و بازگشت تبعیدیان را اعلام کرد. داریوش بزرگ، شاهراه شاهی، چاپار، سکه، و کانال نیل–سرخ را ساخت. تختجمشید را او بنا نهاد و کتیبهٔ بیستون را — «سنگ روزتای میخی» — به سه زبان نوشت.
اشکانی و ساسانی
پس از فتنهٔ اسکندر و دورهٔ سلوکی، اشکانیان (پارتها) به مدت پنج قرن در برابر روم ایستادند. ساسانیان از ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی، اندیشهٔ ایرانشهری را احیا کردند، زرتشتیگری را به دین رسمی بدل کردند، بزرگترین تاق آجری بیقاب تاریخ (تاق کسری) را ساختند، و دانشگاه جندیشاپور را که نخستین بیمارستان آموزشی جهان بود بنیان نهادند. خسرو انوشیروان چنان عادل و فرزانه شناخته میشد که خلفای مسلمان قرنها بعد، نظام مالیاتی او را الگو گرفتند.
عصر زرین اسلامی
پس از فتح اعراب، ایرانیان به جای فروپاشی، با احیای زبان فارسی نو در دربار سامانیان (سدهٔ چهارم هجری) هویت خود را بازآفرینی کردند. خوارزمی جبر و الگوریتم را پایه نهاد، ابنسینا «قانون» را نوشت که شش قرن کتاب درسی پزشکی اروپا بود، فردوسی شاهنامه را در سیوسه سال سرود و زبان فارسی را به ما بازگرداند.
«بسی رنج بردم در این سال سی / عجم زنده کردم بدین پارسی»
صفویه، قاجار، و ایران نوین
شاه اسماعیل صفوی در ۹۰۷ هجری، دولت صفوی را بنیان نهاد و مذهب شیعهٔ دوازدهامامی را دین رسمی کرد. شاه عباس بزرگ اصفهان را «نصف جهان» ساخت. در دورهٔ قاجار، انقلاب مشروطه (۱۲۸۵ خ) نخستین قانون اساسی و مجلس خاورمیانه را پدید آورد. سپس پهلوی، انقلاب ۱۳۵۷، و ایرانِ امروز با بیش از ۹۰ میلیون جمعیت — همچنان وارث پنجهزار سال تاریخ پیوسته.
چرا تاریخ ایران اهمیت دارد؟
- نخستین حکومت چندقومی و چندمذهبی جهان را پدید آورد.
- نخستین منشور حقوق بشر را به ثبت رساند.
- زبان دوم رسمی جهان اسلام (فارسی) را به اوج رساند.
- میراث معماری بینظیری از تختجمشید تا اصفهان به جای گذاشت.
- علم و فلسفه و عرفان جهانی را در سدههای میانه شکل داد.