دین زرتشتی
زرتشت در حدود سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد در آسیای میانه میزیست. نخستین دینی که جهان را به نبردِ دوگانهٔ نیکی (اهورامزدا) و بدی (اهریمن) تقسیم کرد و انسان را در این نبرد، آزاد و مسئول دانست. سه اصل «پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک» چکیدهٔ این آیین است.
زرتشتیگری دینِ رسمی هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان بود و بر یهودیت، مسیحیت و اسلام تأثیر ژرف گذاشت: مفاهیمی چون فرشته، شیطان، روز رستاخیز و بهشت و جهنم، از این دین به ادیان ابراهیمی راه یافت.
کتاب مقدس زرتشتیان، «اوستا»، در پنج بخش (یسنا، یشتها، ویسپرد، وندیداد، خردهاوستا) گردآوری شده است. «گاتاها» ـ سرودهای شخصی زرتشت ـ کهنترین بخش اوستا و یکی از کهنترین متون مذهبی جهان است. آتش، نمادِ پاکی و راستی است، نه ابژهٔ پرستش؛ زرتشتیان «آتشپرست» نیستند، بلکه روبهسویِ آتش، اهورامزدا را میستایند.
«دو گوهرِ بنیادین، در آغاز خود را آشکار کردند: یکی بهتر، یکی بدتر؛ در اندیشه، در گفتار، در کردار. خردمندان میان این دو، نیک را برگزیدند.»
میترائیسم
آیین میترا (ایزد پیمان و خورشید) از ایران به امپراتوری روم رفت و تا سدهٔ چهارم میلادی، دینِ اصلی سربازان رومی بود. آیینهای کریسمس و یکشنبهٔ مسیحی، ریشه در گاهشمار میترایی دارد.
پرستشگاههای میترایی (میترائوم) از سوریه تا انگلستان و آلمان امروزی پراکندهاند. آیینِ تولدِ خورشیدِ نشکست در ۲۵ دسامبر، آیینِ هفتگیِ یکشنبه (روز خورشید)، تعمید با آب، و آیینِ نان و شراب، همگی از سنتهای میترایی به مسیحیت راه یافتند.
مانویت
مانی (۲۱۶ تا ۲۷۴ میلادی) دینی جهانشمول آورد که از چین تا اسپانیا گسترد. آگوستین قدیس پیش از مسیحیت، مانوی بود.
مانی نخستین کسی بود که دین را با کتاب همراه کرد ـ پیش از او، هیچ بنیانگذار دینی، شخصاً متن مقدس را ننوشته بود. آثار او، با نگارههای ظریف، در ترکستان چین تا سدهٔ سیزدهم خوانده میشد. کتاب «ارژنگ» (نگارستان مانی) شهرتِ جهانی داشت و در شعر فارسی نماد نگارگریِ بیهمتاست.
مزدکیه
مزدک در سدهٔ پنجم میلادی، در دربار قباد ساسانی، نخستین جنبشِ سوسیالیستیِ تاریخ را بنیان نهاد: اشتراک ثروت و برابریِ همگانی. خسرو انوشیروان او را با هزاران پیرواش سرکوب کرد، اما آرمانِ برابری، در جنبشهای بعدی ایران (سرخجامگان، خرمدینان، بابک خرمدین) بازگشت.
اسلام در ایران
پس از سقوط ساسانیان، ایرانیان اسلام را پذیرفتند اما رنگ ایرانی به آن دادند: تصوف، فقه شیعی و فلسفهٔ اسلامی، عمدتاً در ایران شکل گرفت. صفویان در سدهٔ شانزدهم تشیع را دین رسمی کردند.
شش کتاب اصلی حدیث اهل سنت (صحاح ستّه) همگی به دست ایرانیان نوشته شد: بخاری، مسلم نیشابوری، ترمذی، نسائی، ابوداود سجستانی و ابنماجه قزوینی. علم اصول فقه را شافعی از تلفیق دو سنت ایرانی و عربی پدید آورد.
تصوف ایرانی
عرفانِ عاشقانهٔ ایرانی، با مولانا، حافظ، عطار، سهروردی و ابنعربی به اوج رسید. سهروردی «حکمت اشراق» را بنیان نهاد؛ ترکیبی از فلسفهٔ افلاطون با حکمت ایران باستان.
- بایزید بسطامی (سدهٔ سوم هجری): پدر شطحگویی صوفیانه.
- حلاج (۸۵۸ تا ۹۲۲ م): شهیدِ «اَنَاالحَقّ»؛ نخستین صوفی که جان بر سرِ سخن نهاد.
- عطار نیشابوری (سدهٔ ششم هجری): «منطقالطیر»، استعارهٔ بزرگِ سلوک عارفانه.
- ابنعربی (۱۱۶۵ تا ۱۲۴۰ م): نظریهپرداز «وحدت وجود»؛ گرچه اندلسی، تمام شارحانش ایرانی بودند.
- سهروردی (۱۱۵۴ تا ۱۱۹۱ م): شیخ مقتول؛ احیاکنندهٔ نور و فرّ ایرانی در زبان فلسفه.
- مولانا (۱۲۰۷ تا ۱۲۷۳ م): قلهٔ شعر عرفانی جهان.
«هر کسی کو دور ماند از اصل خویش / باز جوید روزگار وصل خویش»
حکمت متعالیه
ملاصدرا (۱۵۷۱ تا ۱۶۴۰) در اصفهان، با «اسفار اربعه» بنیانگذارِ بزرگترین مکتب فلسفهٔ اسلامی پس از ابنسینا شد.
مکتب اصفهان، با میرداماد، شیخ بهایی و ملاصدرا، فلسفه را با عرفان و شریعت آشتی داد. سه اصلِ بنیادینِ صدرایی ـ «اصالت وجود»، «حرکت جوهری» و «اتحاد عاقل و معقول» ـ تا امروز در حوزههای قم و نجف تدریس میشود.
بهائیت
دینِ بهائی در سدهٔ نوزدهم در ایران ظهور کرد و امروز جامعهای جهانی با هشت میلیون پیرو دارد.
سید علیمحمد باب در ۱۸۴۴ در شیراز ظهور کرد و میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) در ۱۸۶۳ در بغداد، خود را موعودِ او خواند. مرکز جهانی بهائیت امروز در حیفا (اسرائیل) است و آرامگاه باب در آنجاست. اصول بهائی: یگانگی خدا، ادیان و بشر؛ برابری زن و مرد؛ آموزش همگانی.
اقلیتهای دینی امروز
ایران امروز جامعهٔ زرتشتی، یهودی، مسیحی (ارمنی و آشوری) و بهائی دارد. کلیمیان ایران از کهنترین جامعههای یهودی جهاناند که از روزگار کوروش، بیوقفه در این سرزمین زیستهاند.
زرتشتیان امروز بیشتر در یزد و کرمان و تهران زندگی میکنند؛ جامعهٔ «پارسیان» هند، نوادگانِ زرتشتیانی هستند که در سدهٔ هشتم میلادی به گجرات کوچ کردند و امروز بزرگترین جامعهٔ زرتشتی جهاناند. کلیساهای ارمنی جلفای اصفهان، قرهکلیسای آذربایجان و کلیسای وانک، در فهرست میراث جهانی یونسکوست.
چرا ایران مهد فلسفهٔ اسلامی شد؟
- میراث دانشگاه جندیشاپور و سنتِ ترجمه از یونانی، سُریانی و پهلوی به عربی.
- حضور پیوستهٔ سنت زرتشتی و حکمت ایران باستان در پسِ زمینه.
- تشویق دربارهای سامانی، آل بویه، سلجوقی و صفوی به علم و فلسفه.
- زبان فارسی، که از سدهٔ چهارم هجری در کنار عربی، زبان دومِ فلسفه شد.
گالریِ ادیان و آیینها
چند رقمِ گویا
تخمینِ زمانِ زیست زرتشت — کهنترین پیامبر توحیدیِ شناختهشده.
آتشِ آتشکدهٔ یزد، از سدهٔ ششم میلادی تاکنون خاموش نشده است.
جامعهٔ جهانیِ بهائی در بیش از ۲۰۰ کشور.
از روزگارِ کوروش بزرگ، پیوسته در این سرزمین زیستهاند.
گاهشمارِ اندیشهٔ دینی در ایران
ادیانِ ایران در تصویر
عکسهای زندهٔ ویکیمدیا کامنز از پرستشگاهها، نمادها و آیینهای زندهٔ ادیانِ ایرانی.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
منابع
- ↗ Mary Boyce, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices
- ↗ Norman Cohn, Cosmos, Chaos and the World to Come (Yale 1993)
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Zoroastrianism
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Manichaeism
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Mulla Sadra
- ↗ Bahá'í World Centre — Universal House of Justice
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.
| مکتب | بنیانگذار / چهرهٔ مرکزی | سده | میراث |
|---|---|---|---|
| زرتشتی | زرتشت | حدود ۱۲۰۰ پ.م | دوگانهٔ نیکی-بدی، فرشته، رستاخیز |
| میترایی | بینام (مردمی) | ۱۰۰۰ پ.م تا ۴ م | تأثیر بر مسیحیتِ روم |
| مانوی | مانی | ۳ م | دینِ کتابمدار، گسترده تا چین |
| مزدکی | مزدک | ۵ م | نخستین برابریخواهیِ سازمانیافته |
| تصوفِ ایرانی | بایزید، حلاج، مولانا | ۳ تا ۷ هجری | عرفانِ عاشقانه و شعرِ صوفیانه |
| حکمتِ اشراق | سهروردی | ۶ هجری | ترکیبِ افلاطون و حکمتِ ایرانی |
| حکمتِ متعالیه | ملاصدرا | ۱۱ هجری | اصالتِ وجود، حرکتِ جوهری |
پرسشهای پرتکرار
آیا زرتشتیان آتشپرستاند؟＋
خیر؛ زرتشتیان رو به آتش، اهورامزدا را میستایند. آتش، نمادِ پاکی و راستی و واسطه است، نه ابژهٔ پرستش. نام درستِ این آیین، مزدیسنا یعنی «مزدا-پرستی» است.
چرا کریسمس به نظر شبیهِ آیینِ میترایی است؟＋
تولدِ خورشیدِ نشکست در ۲۵ دسامبر، یکشنبه بهعنوانِ روزِ خورشید، تعمید با آب و آیینِ نان و شراب، در پرستشگاههای میترایی پیش از مسیحیت برگزار میشد. کلیسای روم در سدهٔ چهارمِ میلادی این تاریخ و نمادها را به مسیحیت پیوند داد.
چرا فلسفهٔ اسلامی عمدتاً ایرانی است؟＋
بنیانگذارانِ بزرگِ منطق و فلسفهٔ اسلامی — فارابی، ابنسینا، غزالی، سهروردی، ملاصدرا — همه ایرانی بودند؛ جندیشاپور و سنّتِ ترجمه از یونانی-سُریانی-پهلوی به عربی، زمینهسازِ این پیوستگیِ فکری بود.
تشیع چه زمانی دینِ رسمی ایران شد؟＋
در ۹۰۷ هجری/۱۵۰۱ میلادی به فرمانِ شاهاسماعیلِ صفوی پس از فتحِ تبریز. پیش از او، ایران اکثرِ آن سنّی بود؛ شاهاسماعیل تنها بخشِ کوچکی از قم، کاشان و دیلمان را شیعهنشین یافت.