تقویمِ زنده
پیش از اسلام، تقویم ایرانی سرشار از جشن بود؛ گاه هر ماه سه جشن. بسیاری از این جشنها — بهویژه نوروز، یلدا و مهرگان — از فرازوفرود همهٔ امپراتوریها گذشتند و امروز هم برپا میمانند. هشت آیین ایرانی در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است. سال خورشیدی هجری، که اکنون تقویم رسمی ایران و افغانستان است، دقیقترین تقویم خورشیدی در حال استفادهٔ بشر است: تنظیمشده توسط عمر خیام و گروهش در رصدخانهٔ اصفهان (۱۰۷۹ میلادی).
هفت جشن بزرگ سال
نوروز — اول فروردین / ۲۱ مارس
آغاز سال نو خورشیدی و کهنترین جشن زندهٔ جهان. خانهتکانی، سفرهٔ هفتسین، دیدوبازدید، سیزدهبهدر. در سال ۲۰۰۹ یونسکو نوروز را در فهرست میراث ناملموس بشری ثبت کرد. سازمان ملل ۲۱ مارس را روز جهانی نوروز نامید (۲۰۱۰). در ایران، افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان، ترکمنستان، آذربایجان، عراق، ترکیه و گرجستان جشن گرفته میشود.
چهارشنبهسوری — شب آخرین چهارشنبهٔ سال
آیین کهنِ آتش پیش از نوروز. مردم هفت توده آتش میافروزند و از روی آن میپرند با سرود «سرخیِ تو از من، زردیِ من از تو» — تبادل ضعف و نیرو با آتش. قاشقزنی، فال گوش، آجیلِ شیرین و کوزهشکنی از آیینهای همراه است.
سیزدهبهدر — سیزدهم فروردین
پایانِ تعطیلاتِ نوروز و روز طبیعت. ایرانیان دستهجمعی به دامن طبیعت میروند و سبزهٔ هفتسین را به آب جاری میسپارند — تا غمهای سال کهنه را با خود ببرد. دختران دمبختی سبزه گره میزنند و آرزو میکنند.
تیرگان — سیزدهم تیر / ۴ ژوئیه
جشن آب و باران به افتخار تشتر، ایزدِ باران و ستارهٔ شعرای یمانی. آبپاشی، بستن نوارهای رنگین به مچ (تیر و باد) و گشودن آن ده روز بعد به آب. یادآور افسانهٔ آرشِ کمانگیر که با پرتاب تیر، مرز ایران و توران را نشان کرد.
مهرگان — شانزدهم مهر / ۲ اکتبر
جشن مهر/میترا، ایزدِ پیمان، روشنایی و دوستی. در دورهٔ ساسانی پس از نوروز مهمترین جشنِ سال بود. سفرهٔ مهرگان: آینه، شربتِ گلاب، شمع، انار، سنجد و نان مخصوص. پادشاهان هدیه از سفیران بیگانه میپذیرفتند.
یلدا (شب چله) — شب اول دی / ۲۱ دسامبر
بلندترین شب سال. خانواده گرد سفرهٔ سرخ مینشینند، انار و هندوانه میخورند، حافظ تفأل میگیرند و شاهنامه میخوانند تا سپیده. یونسکو در ۲۰۲۲ یلدا را بهنام مشترکِ ایران و افغانستان ثبت کرد. ادامهٔ آیینِ کهنِ میترایی برای زایش خورشید نو.
سده — دهم بهمن
جشن آتشِ زرتشتی، پنجاه روز پیش از نوروز. یادگارِ کشف آتش بهدست هوشنگِ پیشدادی در شاهنامه. زرتشتیان یزد و کرمان هنوز این جشن را با بزرگترین آتشِ جمعیِ سال برپا میکنند. کهنترین جشن آتش پیوستهٔ ثبتشده.
اسفندگان (سپندارمذگان) — پنجم اسفند
روز زن و عشق در ایران باستان. سپندارمذ، ایزدبانوی زمین و وفاداری. زنان در این روز هدیه میگرفتند و مردان به مادرانشان احترام میگذاشتند — بسیار پیش از روز ولنتاین.
هفتسین — معنای هر «س»
- سبزه: گندم یا عدسِ رویانده — نمادِ زایش دوباره و بازگشتِ سبزی به زمین.
- سمنو: حلوای ضخیمِ گندم که یکشبه با همپزی زنان پخته میشود — نمادِ شیرینی، رفاه و باروری.
- سنجد: میوهٔ خشکیدهٔ درختِ سنجد — نمادِ مهر و عشق.
- سیر: نمادِ تندرستی و دارو.
- سیب: نمادِ زیبایی و جوانی.
- سماق: نمادِ رنگِ طلوع و پیروزی نور بر تاریکی.
- سرکه: نمادِ صبر و خردِ پیران.
در کنار هفتسین: آینه و شمع، کتاب مقدس (شاهنامه، حافظ یا قرآن)، تخممرغ رنگشده، ماهی قرمز، نارنج در کاسهٔ آب، و گل سنبل.
شبِ یلدا — کهنترین آیینِ خانگیِ جهان
شبِ یلدا، یا شبِ چله، شب زایشِ خورشید نو است. خانوادهها به خانهٔ بزرگتر میروند، سفرهٔ سرخی میگسترند و تا سپیدهدم دور هم میمانند. حافظ گشوده میشود و شعرِ تصادفی به فالِ فردی خوانده میشود. پروندهٔ ثبت یونسکو نوشت: «سفرهٔ یلدا شاید پیوستهترین آیینِ خانگیِ مستندِ تاریخِ بشر باشد، از دربار ساسانی تا روستاهای خراسانِ امروز.»
«شب یلدا غم آخر، صبح آغازِ شادی است / مژده بادا ز پیِ هر شب تاریک، سحر.»
چرا انار؟
انار، میوهٔ مقدسِ ایران از روزگارِ ساسانی، نمادِ خورشیدِ زاینده و گریزِ سرما در درازترین شب. ایران امروز یکی از بزرگترین تولیدکنندگان انارِ جهان است؛ از انار ساوه تا گرانیتیِ یزد.
چهارشنبهسوری — جشن آتش پیش از نوروز
در شبِ آخرین چهارشنبهٔ سال، هفت توده آتش در ردیف افروخته میشود و مردم با شعارِ «سرخیِ تو از من، زردیِ من از تو» از روی آنها میپرند. آیینِ همراه: قاشقزنی (کودکانِ نقابپوش که با قاشق به قابلمه میزنند و خوراکی میگیرند — همان آیینی که در غرب «ترفند یا شیرینی» نامیده شد)، فال گوش (ایستادن پشت در و گوشسپردن به نخستین کلامِ رهگذر برای تفأل) و کوزهشکنی (افکندن کوزه از بام برای دور کردن نحسی).
سده — شب آتش زرتشتی
سده، یعنی «صد»، پنجاه روز پیش از نوروز برگزار میشود — صد روز پس از تیرگان. بنا بر شاهنامه، هوشنگِ پیشدادی سنگی بهسوی مار افکند، خطا کرد و سنگ به سنگ خورد؛ جرقهای جست و آتش زاده شد. زرتشتیان یزد، کرمان و تهران هنوز این آیین را با بزرگترین آتشِ ساله برپا میکنند و سرودِ اوستاییِ «آتش نیایش» میخوانند. کهنترین آتشفروزیِ پیوستهٔ مستندِ جهان.
دوازده ماهِ سالِ ایرانی
هر ماه نام یکی از ایزدانِ زرتشتی را بر خود دارد:
| # | ماه | روز | ایزدِ نگاهبان |
|---|---|---|---|
| ۱ | فروردین | ۳۱ | فروَشی — ارواحِ نگاهبانِ پرهیزگاران |
| ۲ | اردیبهشت | ۳۱ | اَشَه وَهیشتَه — بهترین راستی |
| ۳ | خرداد | ۳۱ | هَئورْوَتات — تندرستی |
| ۴ | تیر | ۳۱ | تشتر — ایزد باران و ستارهٔ شعرای یمانی |
| ۵ | مرداد | ۳۱ | اَمِرِتات — جاودانگی |
| ۶ | شهریور | ۳۱ | خْشَترَه ویریَه — شهریاریِ آرمانی |
| ۷ | مهر | ۳۰ | میترا — روشنایی و پیمان؛ ماه مهرگان |
| ۸ | آبان | ۳۰ | آناهیتا — ایزدبانوی آبها |
| ۹ | آذر | ۳۰ | آذر — آتش مقدس |
| ۱۰ | دی | ۳۰ | دادار — آفریدگار؛ شب یلدا پیش از یکم دی |
| ۱۱ | بهمن | ۳۰ | وَهومَن — اندیشهٔ نیک؛ ماهِ سده |
| ۱۲ | اسفند | ۲۹/۳۰ | سپندارمذ — فروتنی و زمین |
ثبتهای یونسکو
- ۲۰۰۹: نوروز — مشترک با ۱۱ کشور
- ۲۰۱۰: آیین پهلوانی و زورخانه
- ۲۰۱۰: نقالی، نمایشگرِ سنتی ایرانی
- ۲۰۱۴: قالیشویانِ مشهد اردهال
- ۲۰۱۶: چوگان — بازی سواری با موسیقی و قصه
- ۲۰۱۸: ساخت و نوازش کمانچه (مشترک با آذربایجان)
- ۲۰۲۲: یلدا / شب چله (مشترک با افغانستان)
- ۲۰۲۳: زیارت تادئوس مقدس (مشترک با ارمنستان)
گستره فراتر از ایران
نوروز در یازده کشور تعطیلِ رسمیِ ملی است و بیش از سیصد میلیون نفر آن را جشن میگیرند. کردهای زاگرس با رقصِ هَلپَرکی و آتشهای کوهستانی، ترکمنهای گلستان با اسبسواری، لرهای زاگرس با آش رشتهٔ نوروزی و تاجیکها با همپزیِ سمنگِ شبانه — هر اقلیم آیینِ خود را آفریده است.