کنوانسیون میراث جهانیِ یونسکو در سال ۱۹۷۲ میلادی پذیرفته شد و ایران در سال ۱۹۷۵ به آن پیوست. تنها چهار سال بعد، در ۱۹۷۹، سه اثرِ نخست — تختجمشید، چغازنبیل و میدان نقشجهان اصفهان — بهطور همزمان در فهرست جهانی ثبت شد. از آن پس، در پنج دههٔ گذشته، شمار آثار ایران به ۲۷ رسیده است و ایران در رتبهٔ دهم جهان و نخست خاورمیانه قرار گرفته است؛ پیش از ترکیه، یونان و مصر.
از این ۲۷ اثر، ۲۵ اثر فرهنگی و ۲ اثر طبیعی است. کویر لوت (۲۰۱۶) — گرمترین نقطهٔ سطحِ کرهٔ زمین با دمای ثبتشدهٔ ۷۰٫۷ درجه — و جنگلهای هیرکانی (۲۰۱۹) — بازماندهٔ جنگلِ چهلمیلیونسالهٔ دورهٔ سوم زمینشناسی — تنها آثار طبیعی ایران در این فهرستاند. ایران افزون بر اینها، حدود ۵۰ اثر در فهرست مقدماتی (Tentative List) دارد که در نوبتِ بررسیاند، از جمله طاق بستان، قلعهٔ فلکالافلاک، کلیسای وانک و نقش رستم.
فهرست آثار
- تختجمشید — 1979
پایتخت تشریفاتی هخامنشیان - میدان نقشجهان اصفهان — 1979
بزرگترین میدان تاریخی جهان - چغازنبیل — 1979
زیگورات ایلامی، حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد - تخت سلیمان — 2003
آتشکدهٔ ساسانی، آذربایجان - پاسارگاد — 2004
آرامگاه کوروش بزرگ - بم و منظر فرهنگی آن — 2004
بزرگترین بنای خشتی جهان - سلطانیه — 2005
گنبد ایلخانی، بزرگترین گنبد آجری جهان - بیستون — 2006
کتیبهٔ سنگیِ داریوش بزرگ - کلیساهای ارمنیان ایران — 2008
قرهکلیسا و سناستپانوس - سازهٔ آبی شوشتر — 2009
معجزهٔ مهندسی ساسانی - مجموعهٔ شیخ صفیالدین اردبیلی — 2010
خانقاهِ صفویان - بازار تاریخی تبریز — 2010
بزرگترین بازار سرپوشیدهٔ جهان - باغهای ایرانی — 2011
نُه باغ، از پاسارگاد تا اکبریه - مسجد جامع اصفهان — 2012
دایرةالمعارف معماری ایرانی - گنبد قابوس — 2012
برج هزار سالهٔ گرگان - کاخ گلستان — 2013
اقامتگاه قاجار در تهران - شهر سوخته — 2014
تمدن سدهٔ سوم پیش از میلاد در سیستان - میمند — 2015
روستای صخرهای کرمان - شوش — 2015
پایتخت ایلام و هخامنشی - کویر لوت — 2016
گرمترین نقطهٔ کرهٔ زمین (طبیعی) - قناتهای ایرانی — 2016
۱۱ قنات، شاهکار آبیاری - شهر تاریخی یزد — 2017
بزرگترین شهر خشتی زندهٔ جهان - منظر باستانشناختی ساسانی فارس — 2018
بیشاپور، فیروزآباد، سروستان - جنگلهای هیرکانی — 2019
چهل میلیون سال جنگل، شمال ایران (طبیعی) - راهآهن سراسری ایران — 2021
شاهکار مهندسی دورهٔ پهلوی - هورامان — 2021
روستاهای پلکانی کردستان - کاروانسراهای ایرانی — 2023
۵۴ کاروانسرا از روزگار صفوی
نگاهی نزدیک به چند اثر شاخص
تختجمشید (۱۹۷۹): داریوش بزرگ در ۵۱۸ پ.م ساختِ این پایتخت تشریفاتی را آغاز کرد و کارش تا زمان خشایارشا و اردشیر یکم ادامه یافت. پلکانِ آپادانا، با نقشِ ۲۳ هیئت نمایندگیِ ساتراپها که در جشن نوروز هدیه میآورند، کهنترین سندِ تصویری از جشن نوروز است.
میدان نقشجهان (۱۹۷۹): شاه عباس صفوی در سال ۱۵۹۸ میلادی این میدان را به طولِ ۵۶۰ و عرضِ ۱۶۰ متر بنا کرد — بزرگترین میدان طراحیشدهٔ تاریخی جهان پس از میدان سرخ مسکو. مسجد امام، مسجد شیخ لطفالله، کاخ عالیقاپو و سردر بازار قیصریه، چهار ضلعِ این شاهکارِ شهرسازیاند.
قنات ایرانی (۲۰۱۶): ثبتِ سریِ یازده قناتِ زنده، از جمله قنات گناباد (۲۷۰۰ ساله، عمیقترین قنات جهان با چاهِ مادر ۳۰۰ متری). فناوریِ قنات از ایران به عمان، شمال آفریقا، اسپانیا و سرانجام مکزیک رفت و در زبان عربی به نام «فقاره»، در اسپانیایی به نام «galería» و در شمال آفریقا «فجارة» شناخته میشود.
کاروانسرای ایرانی (۲۰۲۳): تازهترین ثبتِ ایران — مجموعهای از ۵۴ کاروانسرا در سراسر کشور، از روزگار صفویه و قاجار. این بناهای آجریِ مستطیلشکل با حیاطِ مرکزی، شبکهٔ مهمانسرایِ راهِ ابریشم را تشکیل میدادند: هر ۳۵ کیلومتر یک کاروانسرا، به اندازهٔ یک روز سفرِ شتر.
کویر لوت (۲۰۱۶): نخستین اثر طبیعیِ ایران در فهرست جهانی. کلوتهای لوت — برآمدگیهای ماسهسنگیِ بادتراش به بلندیِ ۸۰ متر — بزرگترین چنین سازههایی در روی زمیناند. ماهوارهٔ ناسا، رکوردِ گرمترین نقطهٔ سطح زمین (۷۰٫۷ درجهٔ سانتیگراد) را در سال ۲۰۰۵ از همین کویر ثبت کرد.
یزد (۲۰۱۷): بزرگترین شهرِ خشتیِ زندهٔ جهان. یزد با بادگیرهای بلند، آبانبارهای زیرزمینی، یخچالهای خشتی و معماری همساز با اقلیمِ بیابانی، نمونهای از زندگیِ پایدارِ هزارساله است. در سال ۲۰۱۷ یونسکو همهٔ بافت تاریخی شهر را — نه فقط چند بنا — بهصورت یکجا در فهرست جهانی ثبت کرد.
میراث ناملموس
افزون بر آثارِ مادی، یونسکو ۲۴ عنوانِ میراث فرهنگیِ ناملموس ایران را نیز ثبت کرده است؛ از جمله: نوروز (۲۰۰۹، مشترک با ۱۲ کشور)، ردیف موسیقی ایرانی (۲۰۰۹)، تعزیه (۲۰۱۰)، قالیبافی فارس و کاشان (۲۰۱۰)، نقالیِ شاهنامه (۲۰۱۱)، چوگان (۲۰۱۷)، سفرهٔ ایرانی (۲۰۲۲) و هنرِ مینیاتور ایرانی (۲۰۲۰، مشترک با چند کشور).
«میراث فرهنگی، شناسنامهٔ هویتِ بشری است.»
گالریِ آثارِ شاخص
ایران در آمارِ یونسکو
۲۵ فرهنگی، ۲ طبیعی — رتبهٔ دهم جهان، نخستِ خاورمیانه.
از نوروز و چوگان تا تعزیه و ردیف موسیقی.
در نوبتِ بررسی، از نقش رستم تا کلیسای وانک.
تختجمشید، چغازنبیل و نقشجهان، هر سه در یک سال.
ده ثبتِ تازهترِ ایران
| اثر | سال | نوع | استان |
|---|---|---|---|
| کاروانسراهای ایرانی (۵۴ بنا) | ۲۰۲۳ | فرهنگی | سراسری |
| هورامان | ۲۰۲۱ | منظر فرهنگی | کردستان/کرمانشاه |
| راهآهن سراسری ایران | ۲۰۲۱ | فرهنگی | سراسری |
| جنگلهای هیرکانی | ۲۰۱۹ | طبیعی | گلستان/مازندران/گیلان |
| منظر ساسانیِ فارس | ۲۰۱۸ | فرهنگی | فارس |
| شهرِ تاریخیِ یزد | ۲۰۱۷ | فرهنگی | یزد |
| قناتهای ایرانی | ۲۰۱۶ | فرهنگی | سراسری |
| کویرِ لوت | ۲۰۱۶ | طبیعی | کرمان/سیستان |
| شهرِ سوخته | ۲۰۱۴ | فرهنگی | سیستان |
| میمند | ۲۰۱۵ | منظر فرهنگی | کرمان |
پرسشهای پرتکرار
چرا ایران در رتبهٔ دهمِ جهان قرار دارد؟＋
بقایای پیوستهٔ پنجهزار سال شهرنشینی در فلاتِ ایران، تنوعِ اقلیمی (از بیابانِ لوت تا جنگلِ هیرکانی)، و وجودِ همهٔ گونههای معماریِ ایرانی-اسلامی، ایران را به یکی از غنیترین جغرافیاهای میراثیِ جهان تبدیل کرده است.
تفاوت میان «میراث جهانی» و «میراثِ ناملموس» چیست؟＋
میراث جهانی، بنا، شهر یا منظرِ طبیعیِ پایدار است (مانند تختجمشید)؛ میراثِ ناملموس، آیین، آواز، هنر یا دانشی است که سینهبهسینه میرسد (مانند ردیفِ موسیقی، نوروز یا چوگان).
آیا تخریبِ یک اثر، آن را از فهرست خارج میکند؟＋
بله. اگر اثر در «خطر شدید» قرار گیرد، نخست به فهرستِ «میراث در خطر» منتقل میشود؛ و اگر کشورِ میزبان نتواند یا نخواهد آن را حفظ کند، یونسکو میتواند آن را از فهرست بزداید (مانند بازِ درّهٔ السبا در عمان، ۲۰۰۷).
چه آثاری بیشترین احتمالِ ثبتِ بعدی را دارند؟＋
از حدودِ ۵۰ اثرِ مقدماتیِ ایران، طاق بستان، قلعهٔ فلکالافلاکِ خرمآباد، تخت سلیمان (بسته)، کلیسای وانک و نقشِ رستم، بیشترین شانس را دارند.
در دلِ آثارِ ثبتشده
گزیدهای از تصاویرِ بلندکیفیتِ ویکیمدیا کامنز از آثار جهانیِ ایران.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
منابع
- ↗ UNESCO World Heritage Centre — Iran (Islamic Republic of)
- ↗ ICOMOS Iran — National Committee
- ↗ Encyclopædia Iranica — Architecture
- ↗ UNESCO Memory of the World — Iran
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.