آغاز عکاسی در ایران
در دیماه ۱۲۲۱ خورشیدی (دسامبر ۱۸۴۲)، نیکلای پاولوف، دیپلمات و عکاسِ روس، در دربار محمد شاه قاجار نخستین داگرئوتایپِ شناختهشدهٔ آسیا را گرفت — تنها سه سال پس از معرفیِ این فن در پاریس و یک دهه پیش از آنکه عکاسی به ژاپن برسد. ایران بدینسان از نخستین مللِ بیرون اروپا شد که تاریخ خود را با دوربین ثبت کرد.
چند سال بعد، ژول ریشار، استاد فرانسوی مدرسهٔ دارالفنون، در ۱۲۳۴ خورشیدی روشِ کالوتایپ را به تهران آورد و عکاسی را بهعنوان درسی در دارالفنون پایه نهاد. در همان سالها لوئیجی پشه، آنتوان خان سوریوگین و دیگران، استودیوهای حرفهای را در تهران، تبریز و اصفهان گشودند.
ناصرالدین شاه، شاهِ عکاس
ناصرالدین شاه قاجار (سلطنت: ۱۲۲۷ تا ۱۲۷۵ خورشیدی) خود عکاسی میکرد، پلاک ظاهر مینمود و در کاخ گلستان «عکاسخانهٔ مبارکه» را بنا نهاد. در زمان حکومتِ پنجاهسالهٔ او بیش از چهل هزار شیشهٔ نگاتیو از زندگی دربار، حرمسرا، خدمتکاران، وزرا، شهر تهران، سفرهای فرنگ و حتی پیشخدمتانِ آشپزخانه ثبت شد. روی پشتِ بسیاری از این پلاکها، خود شاه با خط نستعلیقِ خود نام افراد، تاریخ و جایِ گرفتهشدن را نوشته است — یادداشتهایی که امروز برای تاریخنگاری اجتماعیِ ایران بیبدیلاند.
مهمترین عکاسانِ دربار عبارت بودند از: عبدالله میرزا قاجار (پسرعموی شاه)، آقا رضا اقبالالسلطنه و میرزا حسنعلی خان. هر یک، آلبومی شخصی برای شاه میساختند که در گنجینهٔ گلستان نگهداری میشود.
آنتوان سوریوگین
آنتوان خان سوریوگین (حدود ۱۸۵۱ تا ۱۹۳۳)، عکاس ارمنیِایرانیتبارِ زادهٔ تهران، بزرگترین مستندنگارِ تصویری ایرانِ قاجار است. در تفلیس نزد دیمیتری ارماکوف آموزش دید و در ۱۸۷۰ استودیوی خود را در خیابان علاءالدوله گشود. در نیمقرن کارِ حرفهای، بیش از هفت هزار شیشهٔ نگاتیو از همهٔ لایههای جامعهٔ قاجار به جا گذاشت: درویشان، مقنّیهای قنات، بانوانِ حرمسرا، نوازندگانِ تار، موبدانِ زرتشتیِ یزد، چادرنشینانِ بختیاری و ستونهای فروریختهٔ تختجمشید زیرِ توفان شن.
نیمی از آرشیو او در بمباران مجلس به دست قوای روس در ۱۹۰۸ نابود شد. بازماندهٔ پلاکها امروز در موزهٔ اسمیتسونین (گالری فرر-سکلر) واشنگتن، رایکسموزیومِ لایدن و موزهٔ مردمشناسیِ هامبورگ نگهداری میشود.
عکاسان ایرانی
عبدالله میرزا قاجار (پسرعموی ناصرالدین شاه، نخستین استادِ عکاسیِ دارالفنون)، آقا رضا اقبالالسلطنه (ملقب به «اولالعکّاسین»)، ماری ترز اولاستهسری (نخستین زن عکاس ایرانی) و خواهرانِ شعبانی، نسل اول عکاسانِ بومی ایراناند. در مظفریدوره، استودیوهای حرفهای در تبریز، رشت، اصفهان، شیراز و یزد نیز فعال شدند.
چه چیزی را برای ما نگه داشتند؟
عکاسی قاجار، تنها مدرکِ تصویریِ مستقیمِ ایرانِ پیشازمدرن است. نگارههای مینیاتور به ما میگویند دربار چگونه میخواست دیده شود؛ پلاکهای شیشهای میگویند چگونه واقعاً بود — قالی نخنمای تختِ مرمر، خندهٔ بیدندانِ یک وزیر، یونیفرمِ گشادِ ولیعهدِ دهساله، چهرهٔ خدمتکارانی که نامشان در هیچ سندِ مکتوبی نیست. این آرشیو، هشتاد سال تاریخِ اجتماعی ایران را در یک جملهٔ تصویری فشرده میکند.
میراث امروز
آرشیو کاخ گلستان، با بیش از چهل هزار قطعه عکس، نگاتیو و آلبومِ سلطنتی، بزرگترین گنجینهٔ تصویری سدهٔ نوزدهم در همهٔ آسیاست. این مجموعه شامل تنها مدرک تصویریِ مراسمی است که بعدها از میان رفت — سلامِ نوروز، تاجگذاری، چوگانِ سلطنتی — و نیز تصویری از خیابانها و بازارهایی که امروز دیگر نیست. در ۱۴۰۲ یونسکو این مجموعه را در «حافظهٔ جهانی» به ثبت رساند.
کارِ دیجیتالیسازیِ کاملِ آرشیو هنوز در آغاز است؛ بخشی از پلاکها به دلیل کیفیتِ شکنندهٔ ژلاتین، خطرِ از دست رفتن دارند. چندین گروه پژوهشی ایرانی و خارجی برای نجاتِ این میراث در همکاریاند.
«این عکسِ خودِ ماست در باغِ گلستان، صبحِ جمعه. به دستِ خودِ ما گرفته شد.»
ایران در پلاکهای شیشهای
گزیدهای از آثارِ آنتوان سوریوگین و عکاسانِ دربارِ قاجار، اکنون در آرشیوهایِ عمومی.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
گاهشمارِ عکاسیِ ایرانِ قاجار
عکاسانِ کلیدیِ ایرانِ قاجار
| نام | سالها | محلِ کار | تخصص |
|---|---|---|---|
| نیکلای پاولوف | حدود ۱۸۰۰ تا ۱۸۵۰ | دربارِ محمدشاه، تهران | نخستین داگرئوتایپ در ایران |
| ژول ریشار خان | ۱۸۱۶ تا ۱۸۹۱ | دارالفنون، تهران | آموزشِ عکاسی، کالوتایپ |
| لوئیجی پشه | حدود ۱۸۲۸ تا ۱۹۰۰ | تهران، تبریز | نخستین استودیوی تجاری |
| عبدالله میرزا قاجار | ۱۲۳۹ تا ۱۲۸۸ ش | دارالفنون، تهران | نخستین استادِ بومیِ عکاسی، عکاسِ آثارِ باستانی |
| آقا رضا اقبالالسلطنه | ۱۲۲۲ تا ۱۲۶۸ ش | کاخِ گلستان، تهران | «اولالعکاسین»، عکاسِ خاصِ ناصرالدین شاه |
| آنتوان سوریوگین | ۱۲۳۰ تا ۱۳۱۲ ش | خیابانِ علاءالدوله، تهران | مردمنگاری، طبیعت، آثارِ باستانی — ۷۰۰۰ پلاک |
| ماری ترز اولاستهسری | اواخر سدهٔ ۱۳ ش | تهران | نخستین زنِ عکاسِ حرفهای در ایران |
مضامینِ آشنا، نگاهِ تازه
آنچه عکاسیِ قاجار را از همتایانش متمایز میکند، گستردگیِ موضوعی است. در همین آرشیوها میتوان دید: مراسمِ تاجگذاری، بازارهای روزانه، چادرنشینانِ بختیاری در ییلاق، درویشانِ صوفی، قناتکنان، نوازندگانِ تار و سهتار، بانوانِ حرمسرا (تصاویرِ منحصراً درونخانوادگی)، شاهزادگانِ خردسال در یونیفرمِ نظامی، کارکنانِ آشپزخانهٔ سلطنتی، و حتی پلاکهایی از مراسمِ تعزیه و سینهزنی. این تنوع، چیزی فراتر از یک آرشیوِ سلطنتی است؛ این، آلبومِ خانوادگیِ یک ملت است.
میراث در عکاسیِ معاصرِ ایران
زنانِ عکاسِ معاصرِ ایرانی — شیرین نشاط، شادی قدیریان، نیوشا توکلیان — مستقیماً به این میراث ارجاع میدهند. مجموعهٔ معروفِ «قاجار» اثرِ قدیریان (۱۹۹۸)، با بازآفرینیِ دقیقِ نورپردازی، پسوزمینه و لباسِ عکسهای دربارِ ناصری، یک گفتوگوی تصویریِ پانصد ساله را میانِ عکاسیِ امروز و دیروزِ ایران پایهریزی کرد.
پرسشهای پرتکرار
چرا چهرهٔ زنانِ حرمسرا در عکسهای ناصری کشف است؟＋
این عکسها برای نمایشِ عمومی گرفته نشدهاند؛ آلبومِ خصوصیِ شاه بودهاند که در گنجینهٔ کاخ نگهداری میشد. ناصرالدین شاه، خود از زنانِ خانوادهاش عکس میگرفت و آنها در فضایِ امنِ خانوادگی، حجاب نداشتند.
عکسهای سوریوگین آیا «استشراقی» (orientalist) محسوب میشوند؟＋
بحثبرانگیز است. برخلافِ بسیاری از عکاسانِ اروپایی، سوریوگین خود ایرانی بود و نگاهش از درون آمد. ولی او میدانست بازارش، خریدارانِ اروپاییاند، پس برخی صحنهها — درویشانِ غریب، چهرههای اگزوتیک — را بهسفارش بهنمایش میگذاشت. کارش، آمیختهای است از مستندنگاریِ صادقانه و تئاترِ تجاری.
چرا فقط ۷۰۰۰ از ۱۴۰۰۰ پلاکِ سوریوگین مانده؟＋
در ۱۲۸۷ خورشیدی، قوای روس به دستورِ تزار، مجلسِ شورای ملی را در پشتیبانیِ محمدعلیشاه بمباران کردند. آتشسوزیِ پس از این بمباران، استودیوی نزدیکِ سوریوگین را گرفت و نیمی از آرشیوِ پنجاهسالهٔ او در یک شب از میان رفت.
چگونه میتوانم این آرشیو را ببینم؟＋
بخشهایی از آن در پایگاهِ اسمیتسونین (asia.si.edu)، در سایتِ Qajar Women's Archive دانشگاهِ هاروارد و در نمایشگاههای گاهگاهیِ کاخِ گلستانِ تهران در دسترس عمومی است. کارِ کاملِ دیجیتالیسازی هنوز در جریان است.
منابع
- ↗ Smithsonian — Antoin Sevruguin Photographs
- ↗ UNESCO Memory of the World — Golestan Palace Archive
- ↗ Encyclopædia Iranica — Photography
- ↗ Women's Worlds in Qajar Iran (Harvard)
- ↗ Rijksmuseum — Sevruguin Collection
- ↗ MIT Visualizing Cultures — Qajar Iran
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.