آغاز عکاسی در ایران
در دیماه ۱۲۲۱ خورشیدی (دسامبر ۱۸۴۲)، نیکلای پاولوف، دیپلمات و عکاسِ روس، در دربار محمد شاه قاجار نخستین داگرئوتایپِ شناختهشدهٔ آسیا را گرفت — تنها سه سال پس از معرفیِ این فن در پاریس و یک دهه پیش از آنکه عکاسی به ژاپن برسد. ایران بدینسان از نخستین مللِ بیرون اروپا شد که تاریخ خود را با دوربین ثبت کرد.
چند سال بعد، ژول ریشار، استاد فرانسوی مدرسهٔ دارالفنون، در ۱۲۳۴ خورشیدی روشِ کالوتایپ را به تهران آورد و عکاسی را بهعنوان درسی در دارالفنون پایه نهاد. در همان سالها لوئیجی پشه، آنتوان خان سوریوگین و دیگران، استودیوهای حرفهای را در تهران، تبریز و اصفهان گشودند.
ناصرالدین شاه، شاهِ عکاس
ناصرالدین شاه قاجار (سلطنت: ۱۲۲۷ تا ۱۲۷۵ خورشیدی) خود عکاسی میکرد، پلاک ظاهر مینمود و در کاخ گلستان «عکاسخانهٔ مبارکه» را بنا نهاد. در زمان حکومتِ پنجاهسالهٔ او بیش از چهل هزار شیشهٔ نگاتیو از زندگی دربار، حرمسرا، خدمتکاران، وزرا، شهر تهران، سفرهای فرنگ و حتی پیشخدمتانِ آشپزخانه ثبت شد. روی پشتِ بسیاری از این پلاکها، خود شاه با خط نستعلیقِ خود نام افراد، تاریخ و جایِ گرفتهشدن را نوشته است — یادداشتهایی که امروز برای تاریخنگاری اجتماعیِ ایران بیبدیلاند.
مهمترین عکاسانِ دربار عبارت بودند از: عبدالله میرزا قاجار (پسرعموی شاه)، آقا رضا اقبالالسلطنه و میرزا حسنعلی خان. هر یک، آلبومی شخصی برای شاه میساختند که در گنجینهٔ گلستان نگهداری میشود.
آنتوان سوریوگین
آنتوان خان سوریوگین (حدود ۱۸۵۱ تا ۱۹۳۳)، عکاس ارمنیِایرانیتبارِ زادهٔ تهران، بزرگترین مستندنگارِ تصویری ایرانِ قاجار است. در تفلیس نزد دیمیتری ارماکوف آموزش دید و در ۱۸۷۰ استودیوی خود را در خیابان علاءالدوله گشود. در نیمقرن کارِ حرفهای، بیش از هفت هزار شیشهٔ نگاتیو از همهٔ لایههای جامعهٔ قاجار به جا گذاشت: درویشان، مقنّیهای قنات، بانوانِ حرمسرا، نوازندگانِ تار، موبدانِ زرتشتیِ یزد، چادرنشینانِ بختیاری و ستونهای فروریختهٔ تختجمشید زیرِ توفان شن.
نیمی از آرشیو او در بمباران مجلس به دست قوای روس در ۱۹۰۸ نابود شد. بازماندهٔ پلاکها امروز در موزهٔ اسمیتسونین (گالری فرر-سکلر) واشنگتن، رایکسموزیومِ لایدن و موزهٔ مردمشناسیِ هامبورگ نگهداری میشود.
عکاسان ایرانی
عبدالله میرزا قاجار (پسرعموی ناصرالدین شاه، نخستین استادِ عکاسیِ دارالفنون)، آقا رضا اقبالالسلطنه (ملقب به «اولالعکّاسین»)، ماری ترز اولاستهسری (نخستین زن عکاس ایرانی) و خواهرانِ شعبانی، نسل اول عکاسانِ بومی ایراناند. در مظفریدوره، استودیوهای حرفهای در تبریز، رشت، اصفهان، شیراز و یزد نیز فعال شدند.
چه چیزی را برای ما نگه داشتند؟
عکاسی قاجار، تنها مدرکِ تصویریِ مستقیمِ ایرانِ پیشازمدرن است. نگارههای مینیاتور به ما میگویند دربار چگونه میخواست دیده شود؛ پلاکهای شیشهای میگویند چگونه واقعاً بود — قالی نخنمای تختِ مرمر، خندهٔ بیدندانِ یک وزیر، یونیفرمِ گشادِ ولیعهدِ دهساله، چهرهٔ خدمتکارانی که نامشان در هیچ سندِ مکتوبی نیست. این آرشیو، هشتاد سال تاریخِ اجتماعی ایران را در یک جملهٔ تصویری فشرده میکند.
میراث امروز
آرشیو کاخ گلستان، با بیش از چهل هزار قطعه عکس، نگاتیو و آلبومِ سلطنتی، بزرگترین گنجینهٔ تصویری سدهٔ نوزدهم در همهٔ آسیاست. این مجموعه شامل تنها مدرک تصویریِ مراسمی است که بعدها از میان رفت — سلامِ نوروز، تاجگذاری، چوگانِ سلطنتی — و نیز تصویری از خیابانها و بازارهایی که امروز دیگر نیست. در ۱۴۰۲ یونسکو این مجموعه را در «حافظهٔ جهانی» به ثبت رساند.
کارِ دیجیتالیسازیِ کاملِ آرشیو هنوز در آغاز است؛ بخشی از پلاکها به دلیل کیفیتِ شکنندهٔ ژلاتین، خطرِ از دست رفتن دارند. چندین گروه پژوهشی ایرانی و خارجی برای نجاتِ این میراث در همکاریاند.