سینمای ایران، مکتبی جهانی
از پایان دههٔ ۱۳۶۰، سینمای ایران به یکی از مهمترین مکاتب سینمای جهان بدل شد؛ سینمایی که با کمترین امکانات، بزرگترین جشنوارههای جهان را تسخیر کرد. منتقدان، آن را «نئورئالیسم پارسی» نامیدند.
- عباس کیارستمی (۱۹۴۰-۲۰۱۶): نخل طلای کن ۱۹۹۷ برای «طعم گیلاس»؛ ساخت سهگانهٔ «کوکر»، «زیر درختان زیتون» و «باد ما را خواهد برد».
- اصغر فرهادی: دو اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسیزبان برای «جدایی نادر از سیمین» (۲۰۱۲) و «فروشنده» (۲۰۱۷)؛ نخستین کارگردان ایرانی برندهٔ اسکار.
- جعفر پناهی: شیر طلایی ونیز ۲۰۰۰ برای «دایره»؛ خرس طلایی برلین ۲۰۱۵ برای «تاکسی»؛ شیر طلای ونیز ۲۰۲۴ برای «دانهی انجیر معابد».
- محسن مخملباف، محمدرضا اصلانی، رخشان بنیاعتماد، مجید مجیدی، بهرام بیضایی، داریوش مهرجویی، ناصر تقوایی و امیر نادری.
- نسلِ نوین: سعید روستایی («لاتاری»، «برادران لیلا»)، شهرام مکری، مانی حقیقی، علی عباسی («مرد مقدس» در کن ۲۰۲۲).
«من به دوربین میگویم نشانم بده؛ تماشاگر باید چشمِ من باشد، نه قاضیِ من.»
ورزش — پهلوانیِ امروز
کشتی ورزش ملی ایران است و کشتیِ پهلوانی جزو میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است. غلامرضا تختی، «جهان پهلوان» دهههای ۱۳۳۰ و ۴۰، تا امروز نماد جوانمردی است. در سالهای اخیر، حسن یزدانی، رضا یزدانی و علیرضا دبیر، پرافتخارترین کشتیگیران ایران در میدانهای جهانی بودهاند.
فوتبال پرطرفدارترین ورزش ایران. تیم ملی شش بار به جام جهانی راه یافته (۱۹۷۸، ۱۹۹۸، ۲۰۰۶، ۲۰۱۴، ۲۰۱۸، ۲۰۲۲). علی دایی با ۱۰۹ گل ملی، تا سال ۲۰۲۱ رکورددار گلزنی ملیِ جهان بود. مهدی طارمی، سردار آزمون، علی کریمی و علی پروین از چهرههای ماندگارند.
والیبال ایران در یک دهه به یکی از قدرتهای قارهٔ آسیا تبدیل شد و بارها قهرمان آسیا گردید. در تکواندو، هادی ساعی نخستین مدال طلای المپیک تاریخ ایران در این رشته را گرفت. در وزنهبرداری، حسین رضازاده دو بار رکوردِ المپیک گرفت و حسین توکلی، سهراب مرادی و کیانوش رستمی جهانی شدند. در شطرنج، علیرضا فیروزجا در ۱۸ سالگی به دومین بازیکن جوان تاریخ شد که از مرز ۲۸۰۰ امتیاز ELO گذشت.
دانش معاصر
- مریم میرزاخانی (۱۳۵۶-۱۳۹۶): نخستین زنِ تاریخ و نخستین ایرانیِ تاریخ که در سال ۲۰۱۴ مدال فیلدز ریاضی را گرفت؛ استاد دانشگاه استنفورد.
- کاوه مدنی: دانشمندِ آب و دانشیار امپریال کالج لندن؛ مدیر سابق مؤسسهٔ آب سازمان ملل.
- علی جوان (۱۳۰۵-۱۳۹۵): مخترع لیزر گازِ هلیوم-نئون در سال ۱۹۶۰؛ استاد امآیتی.
- فیروز نادری (متولد ۱۳۲۵): دانشمند پیشین ناسا، رهبر برنامهٔ کاوش مریخ.
- انوشه انصاری: نخستین زنِ گردشگر فضایی جهان (۲۰۰۶) و چهارمین گردشگر فضایی تاریخ.
- لطفیعلی عسگرزاده (۱۳۰۰-۱۳۹۶): پدر «منطق فازی»؛ استاد دانشگاه برکلی.
- سیاوش شهشهانی، فریدون رضوی، حسین زاکری، ناصر کنعانی و دیگران در ریاضی و فیزیک نظری.
هنرهای تجسمی معاصر
هنرمندانِ ایرانی در گالریهای بزرگ جهان حضوری چشمگیر دارند. شیرین نشاط با عکسهای سیاهوسفیدِ «زنان الله» شناختهشدهترین چهرهٔ هنرِ معاصر ایران در غرب است. منیر فرمانفرماییان (۱۳۰۱-۱۳۹۸) آینهکاری سنتی ایران را به مدرنیسمِ هندسی پیوند زد و آثارش در گاگنهایم نیویورک نمایش داده شد. پرویز تناولی پدر مجسمهسازی نوین ایران و خالقِ مجموعهٔ «هیچ» است. فرهاد مشیری، چارلز حسین زندهرودی (پدر مکتب «سقاخانه») و محسن وزیری مقدم در شکلگیری هنرِ نوگرای ایرانی نقشی محوری داشتند.
ادبیات معاصر
صادق هدایت با «بوف کور» (۱۳۱۵) رمانِ مدرنِ فارسی را بنیان نهاد؛ نیمایوشیج با «افسانه» (۱۳۰۱) شعر نو را گشود. سپس شاملو (نسلِ شعرِ سپید)، فروغ فرخزاد، سهراب سپهری، اخوان ثالث، رضا براهنی و سیمین بهبهانی. در رماننویسی، سیمین دانشور، محمود دولتآبادی («کلیدر»)، احمد محمود، جمال میرصادقی، گلی ترقی، شهرنوش پارسیپور و فریبا وفی نسلهای پیاپی را نمایندگی کردند.
«پرنده مردنی است / پرواز را به خاطر بسپار.»
موسیقی نوین
در دستگاهی، محمدرضا شجریان، حسین علیزاده، کیهان کلهر و پرویز مشکاتیان. در پاپ پیش از انقلاب، گوگوش، داریوش اقبالی، ابی، هایده، مهستی و معین. در نسلِ تازه، محسن یگانه، محسن چاوشی، علیرضا قربانی، همایون شجریان و سالار عقیلی.
زن و خانوادهٔ امروز
بیش از ۶۰ درصد دانشجویان دانشگاههای ایران زناند. نرخ باسوادی زنان از کمتر از ۳۰ درصد در دههٔ ۱۳۴۰ به بیش از ۹۰ درصد رسیده است. زنان ایران در پزشکی، مهندسی، حقوق، روزنامهنگاری و کارآفرینی نقشی پررنگ دارند، گرچه چالشهای قانونی و اجتماعی همچنان به جاست.
اقتصاد و فناوری
ایران دومین ذخیرهٔ گاز طبیعی و چهارمین ذخیرهٔ نفت اثباتشدهٔ جهان را دارد. صنعت خودروسازی، فولاد، پتروشیمی و دارو از بزرگترین در منطقه است. در فناوری اطلاعات، استارتآپهایی مانند دیجیکالا، اسنپ، تپسی و کافهبازار، اکوسیستمِ بومیِ خود را ساختهاند.