ایرانِ معاصر

۱۲۸۴ تا ۱۳۰۴ — انقلاب مشروطه

در پنجم اوت ۱۹۰۶، پس از ماه‌ها اعتصاب بازاریان، اعتراض علما و تحصّنِ چهارده‌هزار نفری در باغ سفارت بریتانیا، مظفرالدین شاهِ قاجار فرمان تأسیس نخستین مجلس شورای ملی ایران را امضا کرد. قانون اساسی‌ای که بر الگوی بلژیک نوشته شد، نخستین قانون اساسیِ مردمیِ آسیا بود — پیش از مشروطهٔ عثمانی، انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و انقلاب ۱۹۱۱ چین.

این جنبش با به توپ بستن مجلس به دست محمدعلی شاه در ۱۲۸۷ (با همراهیِ روس و انگلیس) سرکوب شد، با مجاهدان تبریز و سواران بختیاری در ۱۲۸۸ احیا شد، و سرانجام در پیمان‌نامهٔ ۱۹۰۷ روس و انگلیس — که ایران را به دو حوزهٔ نفوذ تقسیم کرد — تضعیف گردید. اما واژگانِ نهادیِ مجلس، قانون اساسی و تفکیک قوا را به ارث گذاشت که هر جنبشِ سیاسیِ بعدیِ ایران، به آن استناد کرده است.

۱۳۰۴ تا ۱۳۳۲ — رضاشاه و دولتِ پهلوی

رضاخان، افسر بریگاد قزاق و وزیر جنگ، در ۱۳۰۴ آخرین قاجار را برکنار کرد و دودمان پهلوی را بنیان نهاد. در شانزده سال، راه‌آهن سراسری ایران (خلیج فارس تا دریای خزر، گشایش ۱۳۱۷)، دانشگاه تهران (۱۳۱۳)، بانک ملی ایران (۱۳۰۶)، قانون مدنی (۱۳۰۷) و دادگستریِ عرفی بنیاد گذاشت؛ کشف حجاب را در ۱۳۱۴ اعلام کرد و در ۱۳۱۴ نامِ بین‌المللیِ کشور را از «پرشیا» به «ایران» تغییر داد.

در جریان جنگ جهانی دوم، بریتانیا و شوروی — نگرانِ گرایش‌های آلمانیِ رضاشاه و نیازمندِ راه‌آهن برای رساندنِ کمک به مسکو — در شهریور ۱۳۲۰ ایران را اشغال کردند و رضاشاه را وادار به کناره‌گیری در برابر پسر بیست‌ودوساله‌اش، محمدرضا، نمودند.

۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ — مصدّق و بحران نفت

در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ مجلس به رهبریِ قانون‌گرای کهنه‌کار محمد مصدّق ملی شدن صنعت نفت ایران — بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاریِ خارجیِ جهانِ سوم — را تصویب کرد. مجلهٔ تایم او را «مرد سال» ۱۹۵۱ نامید. بریتانیا تحریمِ جهانیِ نفت ایران را برپا کرد و پس از آنکه ترومن از کودتا سرباز زد، دولتِ تازهٔ آیزنهاور را به اقدام متقاعد ساخت.

در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ — عملیات تی‌پی‌آژاکس، طراحی‌شده به دست کرمیت روزولتِ سیا و اِم‌آی‌سیکسِ بریتانیا — مصدّق سرنگون شد. این رویداد آگاهی سیاسیِ یک نسل از ایرانیان و خاورمیانه را شکل داد؛ اسناد رسماً منتشرشدهٔ سیا در ۲۰۱۳، نقشِ این سازمان را به طور رسمی پذیرفت.

«دولت آیزنهاور بر این باور بود که اقدامش بنا بر دلایل راهبردی توجیه‌پذیر است. اما این کودتا روشن بود که عقب‌گردی برای رشد سیاسیِ ایران بود، و امروز به‌سادگی می‌توان فهمید چرا بسیاری از ایرانیان همچنان از این مداخلهٔ آمریکا آزرده‌اند.»

۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷ — انقلاب سفید و راه به ۱۳۵۷

انقلاب سفیدِ شاه در ۱۳۴۲ — اصلاحات ارضی، حق رأی زنان، سهیم‌شدن کارگران در سود و سپاه دانش — کشور را شتابان نوسازی کرد، اما به بهای بیگانه‌سازیِ بازاریان و علمای ارشد. آیت‌الله روح‌الله خمینیِ تبعیدی به‌عنوان صدای منتقدِ اصلی برخاست. چهار برابر شدنِ بهای نفت در ۱۳۵۲ رونقِ ساختمانی و تورمِ مهارگسیخته آورد؛ سرکوبِ سیاسیِ ساواک، روشن‌فکرانِ عرفی را از حکومت دور کرد.

انقلابی که با اعتصاب‌های پایان ۱۳۵۶ آغاز شد و با خروج شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ پایان یافت، بزرگ‌ترین بسیج انقلابیِ سدهٔ بیستم به نسبتِ جمعیت بود؛ شاید یازده درصد ایرانیان در تظاهرات خیابانی شرکت کردند. در ۱۲ بهمن، خمینی از پاریس به استقبالِ جمعیتی برآورد سه میلیون‌نفره در تهران بازگشت. در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ جمهوری اسلامی با همه‌پرسی اعلام شد.

۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ — جنگ ایران و عراق

در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ صدام حسین، با امیدِ آشفتگیِ ایرانِ پس از انقلاب، به خوزستان حمله کرد. جنگی که در پیش بود هشت سال طول کشید و شاید یک میلیون قربانی گرفت. عراق از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد — از جمله در حلبچهٔ کرد در ۱۳۶۶ — با آگاهیِ سرویس‌های اطلاعاتی غربی. ایران در عملْ منزوی بود؛ شورای امنیت سازمان ملل هفت سال صبر کرد تا قطعنامهٔ ۵۹۸ را برای آتش‌بس صادر کند (پذیرفته‌شده در مرداد ۱۳۶۷، به تعبیر خمینی «جامِ زهر»).

جنگ، دولت مدرن ایران را عمیق‌تر از هر رویدادِ پس از ۵۷ شکل داد: سپاه پاسداران به امپراتوریِ موازیِ نظامی و اقتصادی گسترش یافت؛ خوزستان، کرمانشاه و ایلام هنوز جای زخم‌ها را دارند؛ نسلی از «جانبازانِ جنگ» به نیروی سیاسیِ پایدار بدل شد.

امروز — جمهوری در چهل‌وپنج‌سالگی

ایرانِ ۱۴۰۵ تناقضی است. قدرت منطقه‌ای با توانمندی موشک بالستیک و برنامهٔ هسته‌ای غیرنظامی، اما کشوری که ارزش پولش از زمان «فشار حداکثری» تحریم آمریکا در ۱۳۹۷ بیش از ۹۹٪ سقوط کرده. یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگانِ گاز طبیعی جهان و دارندهٔ دومین ذخیرهٔ اثبات‌شدهٔ گازِ کره است. هشتاد و نُه میلیون نفر جمعیت، میانگین سنی ۳۲ سال، نرخ شهرنشینی ۷۶٪ و سواد بزرگسالان ۹۱٪ دارد. بیش از شصت درصد دانشجویان زن‌اند و ایران در بیست کشور برتر جهان از نظر تولید مقاله علمی است.

نظام سیاسی — قانون‌اساسی در شکل، روحانی در رأس، با رئیس‌جمهور و مجلس و خبرگانِ منتخب در کنار رهبر و شورای نگهبانِ منصوب — هم پایدارتر و هم پرمناقشه‌تر از آنچه ناظران بیرونی در ۱۳۵۷ پیش‌بینی می‌کردند ظاهر شده. جنبش سبزِ ۱۳۸۸، اعتراضات «زن، زندگی، آزادی»ِ ۱۴۰۱ پس از مرگِ مهسا (ژینا) امینی، و موج‌های پیاپیِ اعتراضِ اقتصادی، بارها آن را آزموده‌اند؛ اینکه نسلِ تازهٔ ایرانیان میراثِ ۵۷ را چگونه بازخوانی خواهد کرد، یکی از مهم‌ترین داستان‌های دهه‌های پیشِ روست.

یک سده در نُه نقطهٔ عطف

سینمای ایران، مکتبی جهانی

از پایان دههٔ ۱۳۶۰، سینمای ایران به یکی از مهم‌ترین مکاتب سینمای جهان بدل شد؛ سینمایی که با کمترین امکانات، بزرگ‌ترین جشنواره‌های جهان را تسخیر کرد. منتقدان آن را «نئورئالیسم پارسی» نامیدند.

• عباس کیارستمی (۱۳۱۹–۱۳۹۵): نخل طلای کن ۱۳۷۶ برای «طعم گیلاس»؛ سه‌گانهٔ «کوکر»، «زیر درختان زیتون» و «باد ما را خواهد برد».
• اصغر فرهادی: دو اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان برای «جدایی نادر از سیمین» (۱۳۹۰) و «فروشنده» (۱۳۹۵)؛ نخستین کارگردانِ ایرانیِ برندهٔ اسکار.
• جعفر پناهی: شیر طلایی ونیز ۱۳۷۹ برای «دایره»؛ خرس طلایی برلین ۱۳۹۳ برای «تاکسی»؛ شیر طلایی ونیز ۱۴۰۳ برای «دانهٔ انجیر معابد».
• محسن مخملباف، رخشان بنی‌اعتماد، مجید مجیدی، بهرام بیضایی، داریوش مهرجویی، ناصر تقوایی، امیر نادری.
• نسل تازه: سعید روستایی («برادران لیلا»)، شهرام مکری، مانی حقیقی، علی عباسی («مرد مقدس»، کن ۱۴۰۱).

«من به دوربین می‌گویم نشانم بده؛ تماشاگر باید چشمِ من باشد، نه قاضیِ من.»

ادبیات معاصر

صادق هدایت با «بوف کور» (۱۳۱۵) رمانِ مدرنِ فارسی را بنیان نهاد؛ نیمایوشیج با «افسانه» (۱۳۰۱) شعرِ نو را گشود. سپس احمد شاملو (شعر سپید)، فروغ فرخزاد، سهراب سپهری، اخوان ثالث و سیمین بهبهانی. در رمان‌نویسی، سیمین دانشور، محمود دولت‌آبادی («کلیدر»)، احمد محمود، گلی ترقی، شهرنوش پارسی‌پور و فریبا وفی نسل‌های پیاپی را نمایندگی کردند.

«پرنده مردنی است؛ پرواز را به خاطر بسپار.»

دانش معاصر

• مریم میرزاخانی (۱۳۵۶–۱۳۹۶): نخستین زن و نخستین ایرانی برندهٔ مدال فیلدزِ ریاضی (۱۳۹۳)؛ استاد استنفورد.
• علی جوان (۱۳۰۵–۱۳۹۵): مخترعِ لیزر گازِ هلیوم-نئون (۱۳۳۹)؛ استاد ام‌آی‌تی.
• لطفی‌علی عسگرزاده (۱۳۰۰–۱۳۹۶): پدر «منطق فازی»؛ استاد دانشگاه برکلی.
• انوشه انصاری: نخستین زنِ گردشگرِ فضایی جهان (۱۳۸۵).
• فیروز نادری (متولد ۱۳۲۵): دانشمندِ پیشینِ ناسا و رهبرِ برنامهٔ کاوش مریخ.
• کاوه مدنی: دانشمندِ آب و معاون پیشینِ سازمان حفاظت محیط زیست ایران؛ مدیر سابقِ مؤسسهٔ آبِ سازمان ملل.

هنرهای تجسمی و موسیقیِ معاصر

شیرین نشاط با عکس‌های سیاه‌وسفیدِ «زنان الله» شناخته‌شده‌ترین چهرهٔ هنرِ معاصرِ ایران در غرب است. منیر فرمانفرماییان (۱۳۰۱–۱۳۹۸) آینه‌کاریِ سنتی را به مدرنیسمِ هندسی پیوند زد. پرویز تناولی پدر مجسمه‌سازیِ نوینِ ایران و خالقِ مجموعهٔ «هیچ» است. در موسیقیِ دستگاهی، محمدرضا شجریان، حسین علیزاده، کیهان کلهر و پرویز مشکاتیان معیار را گذاشتند؛ در نسلِ تازه، همایون شجریان، علیرضا قربانی و سالار عقیلی.

ورزش — پهلوانیِ امروز

کشتی ورزش ملیِ ایران است و آیینِ پهلوانی و زورخانه در فهرستِ میراث ناملموسِ یونسکو ثبت شده. غلامرضا تختی، «جهان پهلوان» دهه‌های ۱۳۳۰ و ۴۰، تا امروز نمادِ جوانمردی است. در سال‌های اخیر حسن یزدانی پرافتخارترین کشتی‌گیرِ ایران در میدان‌های جهانی بوده است. تیم ملیِ فوتبال شش بار به جام جهانی راه یافته (۱۳۵۷، ۱۳۷۷، ۱۳۸۵، ۱۳۹۳، ۱۳۹۷، ۱۴۰۱). علی دایی با ۱۰۹ گلِ ملی، تا ۱۴۰۰ رکورددارِ گل‌زنیِ ملیِ جهان بود. در شطرنج، علیرضا فیروزجا در ۱۸ سالگی به دومین بازیکنِ جوانِ تاریخ تبدیل شد که از مرز ۲۸۰۰ امتیازِ ELO گذشت.

زن و خانوادهٔ امروز

بیش از ۶۰ درصد دانشجویانِ دانشگاه‌های ایران زن‌اند. نرخ باسوادیِ زنان از کمتر از ۳۰ درصد در دههٔ ۱۳۴۰ به بیش از ۹۰ درصد رسیده. زنانِ ایران در پزشکی، مهندسی، حقوق، روزنامه‌نگاری و کارآفرینی نقشی پُررنگ دارند، گرچه چالش‌های قانونی و اجتماعی همچنان به‌جاست.

اقتصاد و فناوری

ایران دومین ذخیرهٔ گاز طبیعی و چهارمین ذخیرهٔ نفتِ اثبات‌شدهٔ جهان را دارد. صنعتِ خودرو، فولاد، پتروشیمی و دارو از بزرگ‌ترین در منطقه است. در فناوریِ اطلاعات، استارت‌آپ‌هایی مانند دیجی‌کالا، اسنپ، تپسی و کافه‌بازار، اکوسیستمِ بومیِ خود را ساخته‌اند.

ایرانِ امروز در تصویر

تصاویرِ زندهٔ ویکی‌مدیا کامنز از پایتخت، نمادهای شهری و چهره‌های فرهنگیِ ایرانِ معاصر.

تصاویر این بخش به‌صورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری می‌شوند.