Skip to main content
~۱۵۲۲ — ۱۵۳۵ · کارگاهِ شاهیِ تبریز

شاهنامهٔ شاه‌طهماسبی

پُرکارترین، گران‌قیمت‌ترین و باشکوه‌ترین نسخهٔ مصوّرِ شاهنامه در تاریخ. ۷۵۹ برگ، ۲۵۸ نگاره — نزدیک به یک‌سومِ کلِ نسخه نگاره است.

تصویر: برگی از یک نسخهٔ مصورِ شاهنامه — ویکی‌مدیا

شاه‌اسماعیلِ صفوی (~۱۵۲۲) فرمانِ ساختِ این نسخه را به افتخارِ ولی‌عهدِ نوجوانش طهماسب داد. کار در کتابخانه-کارگاهِ شاهیِ تبریز، در طولِ بیش از یک دهه، با همکاریِ بهترین نگارگرانِ ایران، ادامه یافت. هیچ کتابی در تاریخِ نگارگریِ ایران، چنین گردِ هم‌نشینی از استادان به خود ندیده است.

گروهِ استادان

نگارگرانِ شاخصِ کارگاه
نگارگرنقش
کمال‌الدینِ بهزادمدیرِ کارگاه — استادِ مکتبِ هرات، مهاجر به تبریز
سلطان‌محمدِ تبریزیخالقِ نگاره‌های شکوه‌مند چون «دربارِ کیومرث»
آقامیرک اسفهانینگارگرِ نازک‌قلم، مسلطِ بر صحنه‌های دربار
میرمصوّرپدرِ نگارگرانِ مغول؛ سپس به دربارِ هند رفت
میرسیّدعلیپسرِ میرمصوّر، بعدها در دربارِ همایونِ گورکانی
دوست‌محمد گواشانیخوشنویس و نگارگر، مؤلفِ مقدمهٔ مرقّع
مظفرعلینگارگرِ نسلِ دومِ تبریز، با سبکِ گیرا

یک کتاب، یک سرمایهٔ ملی

نسخه در دستِ خاندانِ صفوی ماند، تا شاه‌طهماسب در ۱۵۶۸ آن را به سلطان سلیمِ دومِ عثمانی، به‌رسمِ پاسخِ تاج‌گذاری، هدیه کرد. در کاخِ توپ‌قاپی، مدتی طولانی نگهداری شد. در ۱۹۰۳ به دستِ کلکسیونرِ فرانسوی ادمون دو روچیلد و سپس آرتور هاوتُن جونیورِ آمریکایی افتاد. هاوتُن در دههٔ ۷۰، نسخه را برگ‌برگ کرد — کاری مرگبار — و برگ‌ها را به موزه‌ها و خصوصی‌ها فروخت.

۷۵۹ برگ

اندازهٔ هر برگ ۴۷ در ۳۲ سانتی‌متر.

۲۵۸ نگاره

میانگین یک نگاره در هر ۳ برگ.

~۱۵ سال

زمانِ ساختِ نسخه در کارگاهِ تبریز.

۱۹۹۴

بازگشتِ ۱۱۸ نگاره به ایران، در مبادلهٔ «زن ۳» دکونینگ با موزهٔ هنرهای معاصرِ تهران.

یک معاملهٔ تاریخی
در ۱۹۹۴، موزهٔ هنرهای معاصرِ تهران، در یک تبادلِ بدونِ پولِ نقد، ۱۱۸ نگارهِ نسخه را در ازای تابلوی «زن ۳» ویلم دکونینگ بازستاند. این برگ‌ها امروز در موزهٔ هنرهای معاصرِ تهران نگه‌داری می‌شوند؛ باقیِ نسخه پراکنده در متروپولیتنِ نیویورک، موزهٔ آقا خانِ تورنتو و مجموعه‌های خصوصی است.
«شاهنامهٔ شاه‌طهماسبی، نه فقط شاهکارِ نگارگریِ ایران، که یکی از شاخص‌ترین کتاب‌هایی است که بشر آفریده است.»
— استیوارت کری ولش، شاهنامه‌پژوه

سبکِ تصویری

سلطان‌محمد در «دربارِ کیومرث» (نخستین نگارهٔ کلیدیِ نسخه)، شاهِ نخستین را در میانِ کوه‌های صورتی و طلایی نشان می‌دهد؛ همه‌چیز در حرکت، صخره‌ها زنده، انسان‌ها در پوستِ پلنگ، طاووس‌ها بر شاخه‌ها. این تصاویر، مرزِ میانِ نگارگری و رؤیا را برمی‌دارند.

  • نسخه از ۱۹۹۴ در مجموعهٔ موزهٔ هنرهای معاصرِ تهران و موزه‌ها و مجموعه‌های دیگر نگهداری می‌شود.
  • نگاره‌های دیگر در: موزهٔ متروپولیتن (نیویورک)، موزهٔ آقا خان (تورنتو)، مجموعهٔ کلیر و دیوید پراگنی (لندن).
  • هر نگاره با خوشنویسیِ نستعلیقِ متن، در پیوندِ بصریِ نزدیک قرار دارد.

سرگذشتِ نسخه، گام به گام

زنجیرهٔ مالکیت و پراکندگی
سالرویداد
~۱۵۲۲آغازِ کار در کتابخانه-کارگاهِ شاهیِ تبریز به فرمانِ شاه‌اسماعیل
~۱۵۳۵پایانِ کارِ اصلیِ نگارگری در دورهٔ شاه‌طهماسبِ یکم
۱۵۶۸هدیه به سلطان سلیمِ دومِ عثمانی به‌مناسبتِ جلوس
۱۵۶۸–۱۹۰۳نگهداری در کتابخانهٔ کاخِ توپ‌قاپیِ استانبول
~۱۹۰۳انتقال به مجموعهٔ بارونِ ادمون دو روچیلد در پاریس
۱۹۵۹خریدِ نسخه به دستِ آرتور هاوتُنِ جونیور
دههٔ ۱۹۷۰برگ‌برگ‌کردن و فروشِ تک‌برگیِ نگاره‌ها
۱۹۹۴بازگشتِ ۱۱۸ نگاره به تهران در مبادله با تابلوی دکونینگ

نگاره‌های شاخصِ نسخه

چند نگارهٔ کلیدی و نگارگرِ منسوب
نگارهنگارگرِ منسوبنکته
دربارِ کیومرثسلطان‌محمدمشهورترین نگارهٔ نسخه؛ کوه‌های صورتی و چهره‌های پنهان در صخره
جشنِ سده و کشفِ آتشسلطان‌محمدصحنهٔ آیینیِ آتش با پیکره‌های پویا
بهرام‌گور و اژدهاکارگاهنمایشِ توانِ شاه در نبردِ تن‌به‌تن
فریدون و ضحاکآقامیرکچیدمانِ متقارنِ دربار با جزئیاتِ فرش و کاشی
رستم و دیوِ سپیدکارگاهصحنهٔ غار با پرداختِ تیره‌رنگِ کم‌نظیر
نوشین‌روان و بزرگمهرمیرمصوّربازنماییِ آرمانِ شاهِ دادگر و وزیرِ خردمند

کارگاه سلطنتی: مهارت‌های هماهنگ

کتاب‌آراییِ سلطنتی خوشنویسی، نگارگری، تذهیب و صحافی را گرد هم می‌آورد. خوشنویسی ابیات را کتابت می‌کرد و رابطهٔ آن‌ها را با نواحیِ مصور برنامه‌ریزی می‌کرد؛ نگارگران ترکیب‌بندی‌های روایی را می‌پروراندند؛ مذهّبان تزئینات و زراندود را فراهم می‌کردند. آماده‌سازی کاغذ و صحافی نیز برای اثرِ نهایی به همان اندازه مهم بود. این وظایف پیچیدگیِ نسخه را توضیح می‌دهند، بدون آنکه نیاز به هزینهٔ کلِ ابداعی یا زمانِ دقیقِ تولید برای هر نگاره باشد.

شواهد مادی محدودیت دارد
رنگدانه‌های معدنی و آلی و طلا در کتاب‌آراییِ ایرانی به کار می‌رفتند. ترکیب و منشأ دقیقِ آن‌ها در یک برگِ منفرد نیاز به تحلیل فنی دارد. توصیف‌های کلی از رویهٔ کارگاه، یافته‌های آزمایشگاهی برای این کتابِ خاص نیستند.

خوانش یک صفحهٔ نگارین: شعر، فضا و قدرت

شاهنامهٔ شاه‌طهماسب نسخه‌ای خطی از حماسهٔ فردوسی است، نه وقایع‌نامه‌ای که در دربار صفوی نوشته شده باشد. پادشاهان و پهلوانان آن به جهان اسطوره‌ای، افسانه‌ای و تاریخیِ شعر تعلق دارند. نگارگران آن روایتِ به‌ارث‌رسیده را برای مخاطبِ سلطنتیِ سدهٔ شانزدهم تفسیر کرده‌اند. از این رو، کاخ، جامه یا قالی در یک نگاره ممکن است دربارهٔ فرهنگ دیداری صفوی به ما اطلاعات دهد، بی‌آنکه بازنماییِ مستندِ ظاهرِ واقعیِ یک دربارِ ایرانِ باستان باشد.

متن و نگاره یک ترکیب واحد می‌سازند. ستون‌های شعر روایت را تثبیت می‌کنند، حال آنکه پیکره‌ها، صخره‌ها و معماری می‌توانند از میدانِ نگارگری فراتر روند و مرزهای آن را بشکنند. چند رویداد ممکن است در یک تصویر ظاهر شود. به‌جای آنکه صفحه را چون عکسی با یک زاویهٔ دید واحد بنگریم، از حالتِ پیکره‌ها و روابط میان پیکره‌ها پیروی کنیم و سپس به ابیات پیرامون بازگردیم. این شیوه، نبردها، بارعام‌ها و صحنه‌های شکار را به‌مثابه روایت‌گری خوانا می‌کند، نه صرفاً تزئینی پرکار.

خوانش یک صفحهٔ نگارین: شعر، فضا و قدرت
ویژگیچه چیزی را بررسی کنیمچرا اهمیت دارد
کتیبه‌های شعرمتنی که بلافاصله پیش و پس از تصویر آمدهرویداد را شناسایی می‌کند، نه صرفاً برجسته‌ترین پیکره را
مقیاس و جای‌گیریموقعیت فرمانروا نسبت به درباریان و چشم‌اندازاقتدار و توجه را بدون نیاز به پرسپکتیو عکاسانه سامان می‌دهد
حاشیه‌ها و معماریجایی که پیکره‌ها یا بناها به قاب نزدیک می‌شوندصفحهٔ نسخه را به کنشِ درون آن پیوند می‌زند
فهرست موزهشمارهٔ برگ، تاریخ، انتساب و پیشینهٔ مالکیتشواهدِ این نسخه را از مقایسه با کتاب‌های دیگر متمایز می‌کند

پراکندگی، انتساب و مقایسهٔ مسئولانه

صفحه‌ای آراسته از متنِ یک نسخهٔ شاهنامه.
صفحه‌ای آراسته از متنِ یک نسخهٔ شاهنامه.

نسخهٔ اصلی شامل ۲۵۸ نگاره بر ۷۵۹ برگ بود. برگ، یک ورق با روی و پشت است؛ شمارِ نگاره‌ها با شمارِ صفحات یا برگ‌های باقی‌مانده یکسان نیست. موزهٔ متروپولیتن ۷۸ نگاره را در اختیار دارد که آرتور اِی. هوتون جونیور در ۱۹۷۰ اهدا کرد. بخش‌هایی از نسخه که در ۱۹۹۴ به ایران بازگردانده شد شامل ۱۱۸ نگاره و متنِ باقی‌مانده بود. نگاره‌های دیگر در مجموعه‌های عمومی و خصوصیِ دیگری نگهداری می‌شوند، بنابراین ۷۸ نگارهٔ متروپولیتن را نباید کلِ باقی‌ماندهٔ پراکنده توصیف کرد.

انتساب‌ها به هنرمندانِ مشخص، داوری‌های پژوهشی‌اند، نه امضا بر هر تصویر. پژوهشگران ترکیب‌بندی، طراحی و روابطِ مستندِ کارگاهی را مقایسه می‌کنند، و فهرست‌های گوناگون ممکن است انتسابی را با احتیاط‌های متفاوت بیان کنند. بازسازیِ دیجیتالیِ یک نسخهٔ پراکنده می‌تواند ترتیبِ داستان آن را بازگرداند، اما نمی‌تواند تمامِ تجربهٔ ورق‌زدنِ صفحاتِ صحافی‌شده را بازیابد. تصاویرِ مقایسه‌ایِ زیر شامل آثاری از نسخه‌های دیگر است: صرفِ شباهتِ موضوع، برگی را بخشی از کتابِ شاه‌طهماسب نمی‌کند.

منابع برای اثر، نه فقط موضوع
از فهرستِ کَنبی برای موزهٔ متروپولیتن و سوابقِ مجموعه‌های منفرد برای بررسی شمارهٔ برگ، مالکیت و انتساب استفاده کنید. منشأ دقیقِ رنگدانه‌ها، هزینه‌های کارگاه و شمارِ مویِ قلم‌موی نگارگر را نباید بدون شواهد فنی به‌عنوان واقعیتِ مستند دربارهٔ این نسخه ارائه کرد.

موزهٔ متروپولیتن — شاهنامهٔ شاه‌طهماسب

پرسش‌های پرتکرار

این نسخه اکنون کجاست؟+

پراکنده است: ۱۱۸ نگاره در موزهٔ هنرهای معاصرِ تهران، شمارِ چشمگیری در موزهٔ متروپولیتنِ نیویورک و موزهٔ آقا خانِ تورنتو، و باقی در مجموعه‌های خصوصی.

چرا ساختِ آن این‌قدر گران بود؟+

ساختِ نسخه به همکاریِ نگارگران، خوشنویسان، مذهّبان و صحافان و استفاده از رنگدانه‌ها و طلا نیاز داشت. هزینهٔ دقیقِ کلِ کارگاه مستند نشده است.

چرا این نسخه «شاه‌طهماسبی» نام دارد، نه «شاه‌اسماعیلی»؟+

آغازِ سفارش از شاه‌اسماعیل بود، اما کار در روزگارِ شاه‌طهماسبِ یکم به سرانجام رسید و او نام‌بَر و میراث‌دارِ آن شد. بسیاری نگارگران را خود طهماسبِ هنرمند به کار گرفت.

آیا تمامِ ۲۵۸ نگاره را می‌توان یک‌جا دید؟+

نه. پس از تکه‌تکه‌شدنِ نسخه در دههٔ ۷۰، ۱۱۸ نگاره به ایران بازگشت و ۷۸ نگاره در متروپولیتن نگهداری می‌شود؛ باقی در مجموعه‌های دیگر پراکنده‌اند. کاتالوگِ شیلا کنبی در متروپولیتن مرجعِ مهمی برای مطالعهٔ نسخه است.

این نسخه چه پیوندی با مکتبِ هرات دارد؟+

بهزاد، استادِ بزرگِ هرات، در ۱۵۲۲ به دعوتِ شاه‌اسماعیل به تبریز کوچید و سرپرستِ کارگاه شد. درآمیختنِ ظرافتِ هراتی با شکوهِ سلطانِ محمدِ تبریزی، سبکِ صفویِ شاه‌طهماسبی را پدید آورد.

چرا شاه‌طهماسب در سال‌های پایانی، از نگارگری روی برتافت؟+

گرایشِ مذهبی‌اش به تشیّع شدت گرفت و کارگاه را برچید؛ بسیاری از نگارگران به دربارِ گورکانیانِ هند مهاجرت کردند و نگارگریِ مغولی، فرزندِ تبریز شد.

آیا همهٔ تصاویر عکس‌هایی از رویدادهای تاریخی‌اند؟+

خیر. آن‌ها حماسهٔ فردوسی، از جمله رویدادهای اسطوره‌ای و افسانه‌ای، را برای مخاطبِ صفوی تفسیر می‌کنند. پوشاک و معماری می‌توانند بازتابِ دورهٔ خودِ نگارگران باشند، نه عصرِ وقوعِ داستان.

موزهٔ متروپولیتن چند نگاره در اختیار دارد؟+

موزهٔ متروپولیتن ۷۸ نگاره را در اختیار دارد که آرتور اِی. هوتون جونیور در ۱۹۷۰ اهدا کرد. آن نگاره‌ها تنها بخشی از نسخهٔ پراکنده‌اند؛ بخش‌هایی از نسخه که در ۱۹۹۴ به ایران بازگردانده شد شامل ۱۱۸ نگاره و متنِ باقی‌مانده بود.

چگونه می‌توانم بفهمم که تصویری به این نسخه تعلق دارد؟+

سابقهٔ موزه را برای عنوانِ نسخه، شمارهٔ برگ، تاریخ و پیشینهٔ مالکیت بررسی کنید. یک صحنهٔ شاهنامه‌ای ممکن است از نسخهٔ دیگری از دورهٔ تیموری، صفوی یا بعدتر باشد. همان پهلوان یا رویداد، دلیلِ تعلق به نسخه نیست.

نگارگری شاهنامه: مقایسه‌های نسخه‌ای

این تصاویر سنتِ گسترده‌ترِ نگارگری شاهنامه را نشان می‌دهند؛ آن‌ها فهرستی از برگ‌های تأییدشدهٔ نسخهٔ شاه‌طهماسب نیستند.

بهرام‌گور و آزاده.
بهرام‌گور و آزاده.ویکی‌مدیا کامنز
نبرد نوذر و افراسیاب، برگ ۱۰۲ پشت.
نبرد نوذر و افراسیاب، برگ ۱۰۲ پشت.ویکی‌مدیا کامنز
صحنه‌ای از شاهنامهٔ صفوی.
صحنه‌ای از شاهنامهٔ صفوی.ویکی‌مدیا کامنز
کارِ کمال‌الدینِ بهزاد، استادِ کارگاه.
کارِ کمال‌الدینِ بهزاد، استادِ کارگاه.ویکی‌مدیا کامنز

تصاویر این بخش به‌صورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری می‌شوند.

ادامهٔ خواندن

مطالب مرتبط

منابع و خواندنی‌های بیشتر

منابع

همهٔ تصاویر از ویکی‌مدیا کامنز، مجموعه‌های موزه‌های عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شده‌اند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهش‌های داوری‌شده تنظیم شده است.