شاهاسماعیلِ صفوی (~۱۵۲۲) فرمانِ ساختِ این نسخه را به افتخارِ ولیعهدِ نوجوانش طهماسب داد. کار در کتابخانه-کارگاهِ شاهیِ تبریز، در طولِ بیش از یک دهه، با همکاریِ بهترین نگارگرانِ ایران، ادامه یافت. هیچ کتابی در تاریخِ نگارگریِ ایران، چنین گردِ همنشینی از استادان به خود ندیده است.
گروهِ استادان
| نگارگر | نقش |
|---|---|
| کمالالدینِ بهزاد | مدیرِ کارگاه — استادِ مکتبِ هرات، مهاجر به تبریز |
| سلطانمحمدِ تبریزی | خالقِ نگارههای شکوهمند چون «دربارِ کیومرث» |
| آقامیرک اسفهانی | نگارگرِ نازکقلم، مسلطِ بر صحنههای دربار |
| میرمصوّر | پدرِ نگارگرانِ مغول؛ سپس به دربارِ هند رفت |
| میرسیّدعلی | پسرِ میرمصوّر، بعدها در دربارِ همایونِ گورکانی |
| دوستمحمد گواشانی | خوشنویس و نگارگر، مؤلفِ مقدمهٔ مرقّع |
| مظفرعلی | نگارگرِ نسلِ دومِ تبریز، با سبکِ گیرا |
یک کتاب، یک سرمایهٔ ملی
نسخه در دستِ خاندانِ صفوی ماند، تا شاهطهماسب در ۱۵۶۸ آن را به سلطان سلیمِ دومِ عثمانی، بهرسمِ پاسخِ تاجگذاری، هدیه کرد. در کاخِ توپقاپی، چهار سده محفوظ ماند. در ۱۹۰۳ به دستِ کلکسیونرِ فرانسوی ادمون دو روچیلد و سپس آرتور هاوتُن جونیورِ آمریکایی افتاد. هاوتُن در دههٔ ۷۰، نسخه را برگبرگ کرد — کاری مرگبار — و برگها را به موزهها و خصوصیها فروخت.
اندازهٔ هر برگ ۴۷ در ۳۲ سانتیمتر.
میانگین یک نگاره در هر ۳ برگ.
زمانِ ساختِ نسخه در کارگاهِ تبریز.
بازگشتِ ۱۱۸ برگ به ایران، در مبادلهٔ «زن، سه دستِ» دکونینگ با موزهٔ هنرهای معاصرِ تهران.
«شاهنامهٔ شاهطهماسبی، نه فقط شاهکارِ نگارگریِ ایران، که یکی از شاخصترین کتابهایی است که بشر آفریده است.»
سبکِ تصویری
سلطانمحمد در «دربارِ کیومرث» (نخستین نگارهٔ کلیدیِ نسخه)، شاهِ نخستین را در میانِ کوههای صورتی و طلایی نشان میدهد؛ همهچیز در حرکت، صخرهها زنده، انسانها در پوستِ پلنگ، طاووسها بر شاخهها. این تصاویر، مرزِ میانِ نگارگری و رؤیا را برمیدارند.
- نسخه از ۱۹۹۴ بهتنهایی در «موزهٔ ملیِ هنر» در ایران نمایش داده شده است.
- نگارههای دیگر در: موزهٔ متروپولیتن (نیویورک)، موزهٔ آقا خان (تورنتو)، مجموعهٔ کلیر و دیوید پراگنی (لندن).
- هر نگاره با خوشنویسیِ نستعلیقِ متن، در پیوندِ بصریِ نزدیک قرار دارد.
- بهای امروزِ یک برگ از نسخه در حراجهای لندن: ~۱۲ میلیون دلار (کریستی، ۲۰۱۱).
پرسشهای پرتکرار
چرا این نسخه «شاهطهماسبی» نام دارد، نه «شاهاسماعیلی»؟＋
آغازِ سفارش از شاهاسماعیل بود، اما کار در روزگارِ شاهطهماسبِ یکم به سرانجام رسید و او نامبَر و میراثدارِ آن شد. بسیاری نگارگران را خود طهماسبِ هنرمند به کار گرفت.
آیا تمامِ ۲۵۸ نگاره را میتوان یکجا دید؟＋
نه. پس از تکهتکهشدنِ نسخه در دههٔ ۷۰، ۱۱۸ برگ در تهران، ~۸۰ برگ در موزههای جهان و باقی در مجموعههای خصوصیاند. کاتالوگِ کاملِ شاردین استیوارت ولش، تنها مرجعِ یکجاست.
این نسخه چه پیوندی با مکتبِ هرات دارد؟＋
بهزاد، استادِ بزرگِ هرات، در ۱۵۲۲ به دعوتِ شاهاسماعیل به تبریز کوچید و سرپرستِ کارگاه شد. درآمیختنِ ظرافتِ هراتی با شکوهِ سلطانِ محمدِ تبریزی، سبکِ صفویِ شاهطهماسبی را پدید آورد.
چرا شاهطهماسب در سالهای پایانی، از نگارگری روی برتافت؟＋
گرایشِ مذهبیاش به تشیّع شدت گرفت و کارگاه را برچید؛ بسیاری از نگارگران به دربارِ گورکانیانِ هند مهاجرت کردند و نگارگریِ مغولی، فرزندِ تبریز شد.
نگارههایی از نسخه
گزیدهای از نگارههای بازماندهٔ شاهنامهٔ شاهطهماسبی.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مطالب مرتبط
ابوالقاسم فردوسی (~۹۴۰–۱۰۲۰)؛ سی سال سُرایشِ شاهنامه و رستاخیزِ زبانِ پارسی.
نگارگری، خوشنویسی، قالیبافی و هنرهای تزئینی.
نستعلیق، شکسته، کوفی؛ سلسلهمراتب خط در ایران.
فردوسی، حافظ، مولانا، سعدی، نظامی، خیام؛ بزرگان شعر پارسی.
تختجمشید، اصفهان، یزد؛ گنبد، باغ، بادگیر و کاروانسرا.
چگونه ایران جهان نو را شکل داد؛ از سخنان هگل و نیچه و گوته.
منابع
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.