اصفهان ریشه در ایلام و هخامنشی دارد، اما تاریخِ بزرگش از ۱۵۹۸ آغاز میشود، روزی که شاهعباسِ یکم پایتختِ صفوی را از قزوین به اصفهان منتقل کرد. در نیمسدهٔ بعدی، شهرِ کهنِ خراسانیِ شمالی به بزرگترین کلانشهرِ غربِ آسیا بدل شد — حدودِ ۶۰۰٬۰۰۰ نفر، در روزگاری که لندن کمتر از ۲۰۰٬۰۰۰ ساکن داشت.
میدانِ نقشِ جهان
| وجه | بنا |
|---|---|
| شمال | سردرِ قیصریه — ورودی به بازارِ بزرگ |
| جنوب | مسجدِ شاه (مسجدِ امام) — گنبدِ کاشیِ ۵۲ متری |
| شرق | مسجدِ شیخلطفالله — نمازخانهٔ خصوصیِ شاه |
| غرب | کاخِ عالیقاپو — جایگاهِ پذیراییِ سفرای فرنگ |
میدان، ۵۰۷ در ۱۵۸ متر — دومین میدانِ بزرگِ تاریخیِ جهان پس از میدانِ سرخِ مسکو. در ۱۹۷۹ از نخستین آثارِ ایرانی بود که به فهرستِ میراثِ جهانیِ یونسکو پیوست.
شهرسازیِ شاهعباس — یک طرحِ جامع در سدهٔ شانزدهم
اصفهانِ صفوی، شهری نبود که رشد کرده باشد؛ شهری بود که طراحی شد. شیخ بهاءالدینِ عاملی و معمارانِ دربار، محورِ «چهارباغ» را چون ستونِ فقراتِ شهرِ تازه کشیدند: خیابانی چهارردیفه با جویِ آب و چنار در میانه، که کاخها و باغهای اشراف بر دو سویش نشستند. میدانِ نقشِ جهان، در انتهای این محور، چهار کارکردِ شهر را در یک قاب جمع کرد: بازار (اقتصاد)، مسجدِ شاه (دین)، عالیقاپو (سیاست) و شیخلطفالله (خلوتِ درباری).
| نوآوری | کجا دیده میشود |
|---|---|
| چرخشِ ۴۵ درجهایِ محورِ قبله | ورودیِ مسجدِ شاه، بیآنکه تقارنِ میدان بشکند |
| گنبدِ دوپوسته | مسجدِ شاه — بلندیِ بیرونی با آکوستیکِ درونیِ کنترلشده |
| کاشیِ هفترنگ | جایگزینِ سریعترِ معرق برای پوششِ سطوحِ عظیم |
| ایوانِ ستوندارِ چوبی | عالیقاپو و چهلستون — سبکِ «تالار» |
| مادیها | شبکهٔ جویهای انشعابی از زایندهرود در کلِ بافتِ شهر |
«در مسجدِ شاه، صدای زیرِ گنبد هفت بار بازمیگردد؛ نقطهٔ سیاهِ کفِ زیرِ گنبد، جایگاهِ آزمونِ همین پژواک است.»
جلفای نو و اقتصادِ ابریشم
در ۱۶۰۴ شاهعباس هزاران خانوارِ ارمنی را از جلفای ارس به جنوبِ زایندهرود کوچاند و شهرکِ «جلفای نو» را برایشان ساخت. این کوچ، همزمان سیاست و اقتصاد بود: ارمنیان شبکهٔ تجاریِ ابریشم را از اصفهان تا ونیز، آمستردام و مدرس در دست گرفتند و درآمدِ ابریشم را — که انحصارِ شاهی بود — به موتورِ خزانهٔ صفوی بدل کردند. کلیسای وانک، با نقاشیهای دیواریِ ایرانی-اروپاییاش، سندِ همین همزیستی است.
گاهشمار
پلهای زایندهرود
یازده پل، رودِ زایندهرود را به سراسرِ شهر میپیوندند. مهمترین آنها سیوسهپل (۱۵۹۹) و پلِ خواجو (۱۶۵۰) — که همزمان پل، سدِ آب، چایخانه و گذرگاهِ شبانهٔ شاهی است.
انتقالِ پایتختِ صفوی به اصفهان.
مساحتِ میدانِ نقشِ جهان.
ثبتِ میدان در یونسکو — نخستین آثارِ ایرانی.
جمعیتِ کلانشهرِ اصفهانِ امروز.
«میدان بهچنان وسعت و زیبایی است که دو میدانِ ناوُنای رومِ من، یک تای آن نیست.»
- کاخهای صفوی: عالیقاپو، چهلستون، هشتبهشت — همه در محورِ چهارباغ.
- محلهٔ ارمنیِ جلفا، با کلیسای وانک — یادگارِ شاهعباس از کوچِ ارامنهٔ آذربایجان به اصفهان.
- منارههای جنبان، آرامگاهِ صفه — بناهای کمتر شناخته اما شگفت.
- صنایعِ دستی: قلمزنیِ مس، خاتمکاری، میناکاری، فرشِ اصفهان.
پرسشهای پرتکرار
چرا شاهعباس اصفهان را پایتخت کرد؟＋
مرکزِ جغرافیاییِ ایران، دور از تهدیدِ عثمانیِ غربی و ازبکِ شرقی، با آبِ کافیِ زایندهرود — ترکیبِ آرمانیِ امنیت، حاصلخیزی و جایگاهِ رمزآلودِ تجاری.
آیا میدانِ نقشِ جهان همیشه به این شکل بوده؟＋
از ۱۶۰۲ تا ~۱۶۲۰ به این پیکر رسید؛ پیش از آن، باغ بود. تا قاجار به آن «میدانِ شاه» میگفتند؛ نامِ کنونی، احیای نامِ کهن است.
بهترین زمانِ بازدید کِی است؟＋
اردیبهشت یا مهر — هوا معتدل، باغها سرسبز، گرما کم. تابستان میدان داغ و زمستان سرد است.
زایندهرود همیشه پر آب است؟＋
نه. در سالهای اخیر بهسببِ خشکسالی و انتقالِ آب، رود فصلی شده؛ پلهای صفوی گاه بر بسترِ خشک ایستادهاند.
اصفهان در عکس
میدان، مسجد و پل.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مطالب مرتبط
تختجمشید، اصفهان، یزد؛ گنبد، باغ، بادگیر و کاروانسرا.
بیستوهفت اثر ثبتشده ایران در فهرست یونسکو؛ نقشه، تاریخ و تصویر.
هخامنشی، اشکانی، ساسانی، صفوی، قاجار؛ شش شاهنشاهی پیدرپی ایرانی.
هندسهٔ چهارباغ و نُه باغ ثبتشده در یونسکو.
استانها، مقاصد برتر، چهار فصل و یازده اقلیم.
نگارگری، خوشنویسی، قالیبافی و هنرهای تزئینی.
منابع
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.