حسین بن عبدالله بن سینا در ۹۸۰ در روستایِ «اَفشَنه»یِ نزدیکِ بخارا — در خراسانِ بزرگ، آنگاه پایتختِ سامانیان — زاده شد. پدرش، عبدالله، از کارگزارانِ دیوانِ سامانی و خانوادهای فرهیخته بود. ابوعلی، در پنجسالگی قرآن را از بَر کرد؛ در دهسالگی، استادانِ بخارا چیزی برای آموختن به او نداشتند.
در شانزدهسالگی، پزشکانِ دربارِ نوحِ دومِ سامانی او را برای درمانِ شاه فراخواندند — درمان موفق بود، و در پاداش، کتابخانهٔ کاخِ سامانی به رویش گشوده شد. آن کتابخانه، که چند سال بعد در آتشسوزی نابود شد، احتمالاً غنیترین مجموعهٔ یونانی-ایرانیِ آن روزگار بود. ابنسینا بعدها گفت: «همه چیز را در آنجا یافتم — و وقتی سوخت، گفتم همهاش در سینهٔ من است.»
«دانش، صورتِ معلوم در ذهنِ عالم است — و ذهنِ عالم، آینهای است که اگر صیقل یافت، جهان در آن میتابد.»
«قانون در طب» — هفت قرن متنِ درسیِ اروپا
| کتاب | موضوع | نوآوری |
|---|---|---|
| یکم | اصولِ کلیِ طب | آناتومی، فیزیولوژی، علتِ بیماری |
| دوم | داروهای ساده | ۷۶۰ داروی گیاهی، حیوانی، کانیِ ساده |
| سوم | بیماریهای اندامی | از سر به پا، ۲۱ بخش، بر پایهٔ آناتومی |
| چهارم | بیماریهای همگانی | تب، ضایعات، شکستگی، مسمومیت |
| پنجم | داروهای مرکب | ۶۵۰ ترکیبِ دارویی، با دستورِ ساخت |
قانون در سدهٔ دوازدهم به دستِ گِراردِ کرِمونایی به لاتین برگردانده شد و تا سدهٔ هفدهم متنِ پایهٔ پزشکیِ دانشگاههای پاریس، مونپلیه، بولونیا و پادوآ بود. در سدهٔ پانزدهم، چاپخانههای ونیز و رم آن را دهها بار چاپ کردند — رقیبی نداشت. تا ۱۶۵۰، در شرق و غرب، هر پزشک «شاگردِ ابنسینا» شناخته میشد.
«شفا» — دانشنامهٔ یک ذهن
«کتاب الشفا»، در چهار بخشِ منطق، طبیعیات، ریاضیات و الهیات، یکی از بلندپروازانهترین کتابهای تاریخِ بشر است: یکتنه دانشنامهای از کلِ دانشِ ارسطویی و یونانی، آراسته به نوآوریهای ابنسینا. در الهیاتِ شفا، «برهانِ صدّیقین» را برای اثباتِ وجودِ خدا از مفهومِ «واجبالوجود» پایهگذاری کرد — استدلالی که توماس اَکویناس و دکارت در سدههای بعد، در سنتِ مسیحی، آن را بسط دادند.
شمارِ آثارِ منسوب به ابنسینا (۲۴۰ موجود).
سنّی که قرآن و ادبیاتِ عرب را آموخته بود.
سنّی که پزشکیِ بخارا را فرا گرفت.
تا این سال، «قانون» در دانشگاههای اروپا تدریس میشد.
- ابنسینا نخستین کسی است که «مسری بودن» بیماریهایی چون سل را شناخت.
- او بیماریِ روانیِ «عشق» را تشخیص داد و درمانِ آن را نه دارو، که «وصالِ معشوق» نوشت.
- در منطق، «منطقِ زمانمند» را ابداع کرد — پیشدرآمدِ منطقِ مدالِ مدرن.
- آرامگاهِ کنونی، اثرِ هوشنگ سیحون، در ۱۳۳۱ خ. در همدان بنا شد.
- خاندانِ او در آخرین سالها، با ابوسعید ابوالخیر، شیخِ بزرگِ صوفی، نامهنگاری داشت — گفتوگوی فلسفه و عرفان.
پرسشهای پرتکرار
ابنسینا و اَویسِنا یکیاند؟＋
بله — «اَویسِنا» (Avicenna) صورتِ لاتینشدهٔ «ابنسینا» است که در سدهٔ دوازدهم با ترجمهٔ آثارش به اروپا رفت. در اروپا، تا سدهٔ هفدهم، با نامِ Avicenna شناخته میشد.
آیا ابنسینا پزشک بود یا فیلسوف؟＋
هر دو، در بلندترین سطحِ هر یک. در شرق، بیشتر به فلسفه شناخته شد («شیخُالرئیس»، رئیسِ فیلسوفان)؛ در غرب، بیشتر به طب («Princeps Medicorum»، سلطانِ پزشکان). در زندگیِ خود، در روز پزشکی میکرد و در شب فلسفه مینوشت.
آیا ابنسینا تأثیری بر اروپا داشت؟＋
تأثیری بنیادین. ترجمهٔ گِرارد از «قانون» در ۱۱۸۷، آن را پایهٔ پزشکیِ اروپا کرد. توماس اَکویناس در «خلاصهٔ الهیات»، صدها بار از او نقل کرده. دانتِ در «کمدیِ الهی»، ابنسینا را در لیمبو، در کنارِ سقراط و افلاطون نشانده است.
ابنسینا کجا درگذشت؟＋
در همدان، در ۱۰۳۷ میلادی، در پیِ بیماریِ گوارشی که خود از درمانش ناتوان بود. در توصیهای واپسین، همهٔ داراییاش را به فقرا بخشید و گفت: «میمیرم چنانکه میخواستم بمیرم — به دستِ کسی که نه از علم خبر دارد، نه از من.»
ابنسینا — قانون، شفا و آرامگاه
عکسهایی از آرامگاه، نسخههای قانون و چهرهٔ ابنسینا.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مطالب مرتبط
خوارزمی، رازی، ابنسینا، خیام، خواجه نصیر؛ سهم ایرانیان در ریاضی، پزشکی و ستارهشناسی.
قنات، یخچال، آسیاب بادی، جبر، تقطیر؛ دوازده اختراع ایرانی که جهان را دگرگون کرد.
زرتشتی، میترایی، مانوی، تصوف، بهائی؛ میراث دینی ایران.
میرزاخانی، عبادی، بیرکار، وفا؛ ایرانیانی که بالاترین نشانهای علمی جهان را بردند.
چگونه ایران جهان نو را شکل داد؛ از سخنان هگل و نیچه و گوته.
ابتکارها، حکمرانی و زیرساختها: قنات، چاپار، منشور حقوق بشر کوروش.
منابع
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Avicenna
- ↗ Stanford Encyclopedia — Ibn Sina
- ↗ Dimitri Gutas — Avicenna and the Aristotelian Tradition
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.