«نوروز» یعنی «روزِ نو». کهن‌ترین اشاره‌ها به آن در متونِ زرتشتی و نوشته‌های هخامنشی است، اما باستان‌شناسان نشانه‌های جشنِ بهارهٔ آیینی را در تخت‌جمشید تا سدهٔ ششمِ پیش از میلاد دنبال کرده‌اند. در ۲۰۰۹ یونسکو نوروز را در فهرستِ میراثِ ناملموسِ بشریت ثبت کرد و در ۲۰۱۰ مجمعِ عمومیِ سازمانِ ملل، ۲۱ مارس را «روزِ جهانیِ نوروز» نامید.
تقویمِ سیزده‌روزه
| روز | آیین | معنی |
|---|---|---|
| آخرین چهارشنبهٔ سال | چهارشنبه‌سوری | پریدن از روی آتش؛ «سرخیِ تو از من، زردیِ من از تو» |
| شبِ سال نو | خانهتکانی و سفرهٔ هفت‌سین | نظافتِ معنوی و چیدنِ نمادهای رستاخیز |
| لحظهٔ تحویل | سالِ نو | بوسیدن، دعا، خواندنِ قرآن یا شاهنامه یا حافظ |
| روزهای ۱ تا ۱۲ | دید و بازدید | بزرگترها میزبان، کوچکترها دیداری |
| روز سیزدهم | سیزده‌به‌در | گذراندنِ روز در دامنِ طبیعت؛ گره‌زدنِ سبزه |
هفت‌سین — هفت نمادِ رستاخیز
سفرهٔ هفت‌سین، قلبِ جشن است: هفت چیز که نامِ پارسیِ آن‌ها با «س» آغاز میشود، هر یک نمادِ فضیلتی.
گندم، عدس یا ماش که ده روز پیش از نوروز جوانه می‌زند — رویش و بازآفرینی.
حلوای جوانهٔ گندم — برکت و فراوانی.
میوهٔ خشک — مهر و خِرَد.
تندرستی و دفعِ بدی.
سلامت و زیبایی.
رنگِ طلوع — پیروزی.
صبر و کهن‌سالی.
کنارِ این هفت، آینه (روشنی)، شمع (آتشِ مهر)، تخم‌مرغ‌های رنگی (باروری)، ماهی قرمز (زندگی) و کتاب (قرآن، شاهنامه یا دیوانِ حافظ) چیده میشود.
«به جمشید بر گوهر افشاندند / مر آن روز را روزِ نو خواندند»
ریشه‌ها — از آیینِ بهاری تا جشنِ شاهانه
«نوروز نخستین روزِ سال است و آن روزی است که در آن، آفرینشِ گیتی از نو آغاز شد.»
سفرهٔ نوروز — خوراکِ آیین
| خوراک | زمان | معنا |
|---|---|---|
| سبزی‌پلو با ماهی | شبِ تحویلِ سال | سبزی نمادِ رویش، ماهی نمادِ زندگی و برکت |
| کوکو سبزی | شبِ سالِ نو | سبزیِ فراوان — تندرستی در سالِ پیشِ رو |
| سمنو | روزهای پیش از نوروز | پخته در «سمنوپزان»ِ جمعیِ زنانه، همراه با نیّت و دعا |
| آجیلِ چهارشنبه‌سوری | شبِ چهارشنبهٔ آخرِ سال | هفت مغز و خشکبار، برای شکستنِ سنگینیِ زمستان |
| شیرینیِ نوروزی | سراسرِ سیزده روز | نان‌برنجیِ کرمانشاه، باقلوای یزد، نانِ نخودچیِ قم |
| آشِ رشته | سیزده‌به‌در | رشته نمادِ گره‌گشایی و در دست گرفتنِ رشتهٔ کار |
نوروز در سرزمینهای همسایه
نوروز در هر سرزمین، رنگِ محلیِ خود را گرفته است: در افغانستان با «میلهٔ گلِ سرخِ» مزارِ شریف و بلند کردنِ «جهنده»؛ در تاجیکستان با «سومنک» و بازی‌های بهاری؛ در آذربایجان با چهار «چهارشنبه»یِ آب، آتش، باد و خاک پیش از سالِ نو؛ در کردستانِ عراق و ترکیه با آتش‌های کوهستانی که همزمان جشن و نشانهٔ هویت‌اند؛ و در دیاسپورا، با هفت‌سین‌هایی که بر میزهای لس‌آنجلس، تورنتو و برلین چیده می‌شوند.
چهارشنبه‌سوری و سیزده‌به‌در
در آخرین چهارشنبهٔ سال، آتش‌های کوچک در کوچه‌ها افروخته میشود و جوانان از روی آن‌ها می‌پرند — آیینی که ریشهٔ زرتشتی دارد. در روزِ سیزدهم، خانواده‌ها سبزهٔ هفت‌سین را به آب می‌سپارند تا بداقبالیِ احتمالیِ سال را با خود ببرد؛ دختران سبزه گره می‌زنند به نیّتِ همسرِ آینده.
- تاریخِ شاهانهٔ نخستین: تخت‌جمشید، سدهٔ ۶ پ.م — پذیراییِ ۲۳ ساتراپِ هخامنشی در آپادانا.
- تقویمِ هجریِ شمسی، دقیق‌ترین تقویمِ آفتابیِ جهان — اساسِ آن کارِ خیامِ نیشابوری.
- هفت‌سینِ مدرن گاه «هفت‌شین» (شراب، شیرینی، شیر…) نامیده می‌شد — همان آیین، با حرفِ دیگر.
- ثبتِ یونسکو در ۲۰۰۹، با پروندهٔ مشترکِ ایران، افغانستان، آذربایجان، هند، قرقیزستان، پاکستان، تاجیکستان، ترکیه و ازبکستان.
لحظهٔ تحویلِ سال — ۱۴۰۵ تا ۱۴۱۰
لحظهٔ تحویل، دقیقهٔ گذشتنِ خورشید از نقطهٔ اعتدالِ بهاری است و در سراسرِ جهان همزمان رخ میدهد؛ تنها ساعتِ محلی فرق می‌کند. جدولِ زیر بر پایهٔ ساعتِ رسمیِ تهران است.
| سالِ خورشیدی | برابرِ میلادی | روزِ فروردین |
|---|---|---|
| ۱۴۰۵ | ۲۰ مارس ۲۰۲۶ | یکم فروردین |
| ۱۴۰۶ | ۲۱ مارس ۲۰۲۷ | یکم فروردین |
| ۱۴۰۷ | ۲۰ مارس ۲۰۲۸ | یکم فروردین |
| ۱۴۰۸ | ۲۰ مارس ۲۰۲۹ | یکم فروردین |
| ۱۴۰۹ | ۲۰ مارس ۲۰۳۰ | یکم فروردین |
| ۱۴۱۰ | ۲۱ مارس ۲۰۳۱ | یکم فروردین |
آدابِ دید و بازدید
نوروز، تقویمی اجتماعی هم دارد: نخست کوچکترها به دیدنِ بزرگترها می‌روند، سپس بازدید پس داده میشود. عیدی — سکّه یا اسکناسِ نو، معمولاً لای قرآن یا دیوانِ حافظ گذاشته‌شده — از بزرگ‌تر به کوچک‌تر می‌رسد.
- خانهتکانی: پیش از سالِ نو، خانه از پایه شسته و نو میشود — نمادِ زدودنِ کهنگی.
- خریدِ نوروزی: لباسِ نو، سبزه، ماهیِ قرمز، شیرینی و آجیل — بازارهای شب‌عید شلوغ‌ترین روزهای سال‌اند.
- روزِ اول: خانوادهٔ نزدیک؛ پدربزرگ و مادربزرگ در صدرِ فهرست.
- روزهای دوم تا دوازدهم: بازدیدِ خویشان، همسایگان و همکاران؛ هر دیدار کوتاه، با چای و شیرینی.
- خانوادهٔ داغ‌دیده: در نخستین نوروزِ پس از درگذشت، دیگران به دیدنِ آنان می‌روند و آنان بازدید نمی‌کنند.
- سیزدهم: همه بیرون از خانه — سیزده‌به‌در، پیک‌نیکِ ملیِ ایران.
نوروز در جهان — ثبتِ یونسکو
| کشور | نام محلی | ویژگی |
|---|---|---|
| ایران | نوروز | تعطیلیِ سیزده‌روزه؛ هفت‌سین، چهارشنبه‌سوری، سیزده‌به‌در |
| افغانستان | نوروز | جشنِ گلِ سرخِ مزارِ شریف و برافراشتنِ جهنده |
| تاجیکستان | Наврӯз | سُمَنَکِ آیینی و بازی‌های بهاری |
| جمهوری آذربایجان | Novruz | چهار سه‌شنبهٔ پیش از نوروز، هر یک به نامِ عنصری |
| ازبکستان | Navro‘z | سُمَلَک‌پزیِ همگانی در محله‌ها |
| ترکیه (کردها و علوی‌ها) | Newroz | آتشِ نوروزی و افسانهٔ کاوهٔ آهنگر |
| عراق (اقلیمِ کردستان) | نەورۆز | تعطیلیِ رسمی؛ کوه‌پیمایی و آتش‌افروزی |
| هند و پاکستان (پارسیان) | Jamshedi Navroz | آیینِ زرتشتیِ پارسیان در بمبئی و کراچی |
پرسش‌های پرتکرار
عیدی چیست و چه کسی میدهد؟＋
هدیهٔ نوروزی که بزرگترها به کوچکترها میدهند؛ معمولاً اسکناسِ نو یا سکّه، که بسیاری آن را لای قرآن یا دیوانِ حافظ میگذارند تا برکت بگیرد.
خانهتکانی چرا پیش از نوروز انجام میشود؟＋
پاککردنِ خانه پیش از سالِ نو، ریشه در باورِ زرتشتیِ پاکی و آمادگی برای بازگشتِ فروهرها در پایانِ سال دارد؛ امروز آیینی خانوادگی و عملی است.
چرا نوروز سیزده روز طول می‌کشد؟＋
دوازده روزِ نخست، نمادِ دوازده ماهِ سال شمرده شده و روزِ سیزدهم، روزِ بیرون‌رفتن از خانه و سپردنِ نحسیِ احتمالی به طبیعت است.
نوروز دقیقاً کِی آغاز میشود؟＋
در لحظهٔ اعتدالِ بهاری — وقتی خورشید از استوا میگذرد. این لحظه هر سال در ۲۰ یا ۲۱ مارس (نخستینِ فروردین) رخ میدهد و در سراسرِ جهان همزمان است.
نوروز جشنی دینی است یا ملی؟＋
ریشهاش زرتشتی است، اما امروز جشنی فراملی و فرامذهبی است که مسلمانان، زرتشتیان، یهودیان، مسیحیان، بهائیان و بیدینانِ سرزمینهای ایرانیتبار آن را پاس میدارند.
چرا سبزه ده روز پیش از نوروز کاشته میشود؟＋
تا در روزِ تحویل، جوانههای سبز کاملاً شکفته باشند و نمادِ رستاخیزِ زندگی پس از زمستان را نشان دهند.
سیزده‌به‌در چه ارتباطی با نوروز دارد؟＋
سیزدهمین روزِ سال است؛ پایانِ رسمیِ تعطیلاتِ نوروزی. ایرانیان به طبیعت می‌روند و سبزهٔ هفت‌سین را به آبِ روان می‌سپارند.
نوروز در عکس
هفت‌سین، چهارشنبه‌سوری و سفرهٔ نوروزی.
تصاویر این بخش به‌صورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری می‌شوند.
مطالب مرتبط
نوروز، یلدا، مهرگان، سده، تیرگان؛ سال آیینی ایرانیان.
جشنِ انقلابِ زمستانی؛ هندوانه، انار، آجیل، حافظ‌خوانی و شاهنامه‌خوانیِ شبانه.
آیینِ زرتشت؛ پندارِ نیک، گفتارِ نیک، کردارِ نیک. دینِ رسمیِ سه شاهنشاهیِ ایرانی.
تعارف، مهمان‌نوازی، جشن‌ها، موسیقی و زندگی روزمره.
ابوالقاسم فردوسی (~۹۴۰–۱۰۲۰)؛ سی سال سُرایشِ شاهنامه و رستاخیزِ زبانِ پارسی.
گاه‌شمار تعاملیِ بزرگ‌ترین سلسله‌ها و رویدادهای تاریخ ایران.
منابع
همهٔ تصاویر از ویکی‌مدیا کامنز، مجموعه‌های موزه‌های عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شده‌اند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهش‌های داوری‌شده تنظیم شده است.