زرتشت (یا زراتُشتره) پیامبری ایرانی بود که در سرزمینِ بلخ یا خوارزم، در حدودِ ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد میزیست. او نخستین کسی است که در تاریخِ شناختهشده، خدا را یگانه و اخلاقی توصیف کرد: اهورامزدا، «سرورِ دانا»، آفرینندهٔ راستی و روشنایی، در برابرِ اهریمن، نمادِ دروغ و تاریکی.
سه اصلِ بنیادی
پندارِ نیک — اندیشهٔ پاک، پیش از هر کار.
گفتارِ نیک — راستگویی در همهٔ احوال.
کردارِ نیک — کارِ راست و سازنده در جهان.
«بهراستی، دو منشِ آغازین، چون دوقلوها، در رؤیا پدیدار شدند — یکی نیک و دیگری بد، در اندیشه و گفتار و کردار. خردمندان میانِ این دو، نیک را برمیگزینند، نه نادان.»
تاریخِ تمدنی
| دوره | جایگاه |
|---|---|
| ~۱۲۰۰ پ.م | ظهورِ زرتشت در شرقِ ایرانِ بزرگ |
| ~۶۰۰ پ.م | گسترش در مادها |
| ۵۵۰ پ.م – ۳۳۰ پ.م | هخامنشی — دینِ شاهان، فرمانِ کوروش به آزادیِ ادیان |
| ۲۴۷ پ.م – ۲۲۴ م | اشکانی — رواج، گردآوریِ متونِ اوستا |
| ۲۲۴ م – ۶۵۱ م | ساسانی — دینِ رسمیِ دولت، شکلگیریِ موبدی |
| پس از ۶۵۱ م | افول پس از فتحِ اعراب؛ مهاجرتِ بخشی به هند (پارسیان) |
| امروز | ~۲۰۰٬۰۰۰ زرتشتی در جهان — ایران، هند، آمریکا، استرالیا |
پیکرهٔ اوستا
اوستا یک کتابِ یکدست نیست؛ کتابخانهای است که در درازای هزار سال گرد آمده و بخشِ بزرگی از آن در آشوبِ سدهها از میان رفته است. آنچه مانده، به زبانِ اوستایی — خواهرِ نزدیکِ سانسکریتِ ودایی — و به خطی نوشته شده که موبدانِ ساسانی برای ثبتِ دقیقِ تلفظِ نیایشها ابداع کردند.
| بخش | محتوا |
|---|---|
| گاهان (گاثاها) | ۱۷ سرودِ منسوب به خودِ زرتشت — کهنترین لایه |
| یَسنا | متنِ اصلیِ نیایشِ روزانه، دربرگیرندهٔ گاهان |
| ویسپرد | افزودههای آیینیِ جشنهای گاهنبار |
| یشتها | ۲۱ سرود در ستایشِ ایزدان — گنجینهٔ اسطورهٔ ایرانی |
| وندیداد | قانوننامهٔ پاکی و آیینهای آلودگیزدایی |
| خردهاوستا | نیایشهای کوتاهِ روزمرهٔ مردم |
«به من بگو ای مزدا، آنچه را که میدانی — تا من با آگاهی برگزینم، نه از سرِ عادت.»
گاهنبارها و تقویمِ آیینی
سالِ زرتشتی با شش «گاهنبار» — جشنهای پنجروزهٔ آفرینشِ آسمان، آب، زمین، گیاه، جانور و انسان — و سپس نوروز کامل میشود. جشنهای سده (آتش، در دلِ زمستان)، مهرگان (پاییز، جشنِ پیمان و داد) و تیرگان (تابستان، جشنِ آب) نیز از همین تقویم به فرهنگِ عمومیِ ایران رسیدهاند. هر روزِ ماه نامی دارد و آنگاه که نامِ روز با نامِ ماه یکی میشود، جشنِ آن ماه برپاست.
- گاهنبارها، جشنهای همگانی و همراه با اطعامِ دستهجمعی بودند — بنیادی برای نهادِ وقف در ایران.
- جشنِ سده در دهم بهمن، هنوز در کرمان و یزد با برافروختنِ هیمهٔ بزرگ برگزار میشود.
- مهرگان، دومین جشنِ بزرگِ سالِ ایرانِ باستان پس از نوروز بود.
- چهار عنصرِ آب، آتش، باد و خاک در آیینِ زرتشتی مقدساند و آلودنشان گناه شمرده میشود.
گاهشمار
متن، آتش، فروهر
کتابِ مقدسِ زرتشتی «اوستا» است که کهنترین بخشِ آن، «گاهان»، سرودهٔ خودِ زرتشت بهشمار میآید. آتش، نمادِ پاکیِ اهورامزداست — نه پرستیده، که بهچشمِ نشانهٔ نور و راستی نگریسته میشود. آتشِ هفت آتشکدهٔ اصلیِ ساسانی، سدهها بیخاموشی روشن ماند. «فروهر»، نقشی بالگستر که شناختهشدهترین نمادِ آیین است، روحِ راهنمای انسان را در گذر از زندگی نشان میدهد.
- زرتشتیانِ ایران: امروز اقلیتی شناختهشده در قانونِ اساسی، با نماینده در مجلس.
- زرتشتیانِ یزد و کرمان: نگاهدارانِ آتشکدههای هزارساله.
- پارسیانِ هند: مهاجرتِ سدهٔ ۱۰ میلادی به گجرات؛ امروز در بمبئی، با چهرههایی چون تاتا و گودرج و مهتا.
- روزِ زرتشت: ششمِ فروردین، زادروزِ پیامبر.
پرسشهای پرتکرار
زرتشتیان آتشپرستاند؟＋
نه. آتش برای زرتشتی نمادِ پاکی و راستیِ اهورامزداست، نه خود خداست. در حضورِ آتش نیایش میکنند، آنگونه که مسلمانان رو به کعبه و مسیحیان رو به صلیب نیایش میکنند.
زرتشت کِی میزیست؟＋
تاریخِ دقیق روشن نیست. پژوهشهای زبانشناختی روی گاهان، دورهٔ ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ پ.م را محتمل میدانند؛ سنّتِ زرتشتی، ۶۰۰ پ.م را روایت میکند.
چرا زرتشتیانِ هند را «پارسی» مینامند؟＋
آنها در سدهٔ ۱۰ میلادی برای حفظِ آیینِ خود از فارس به گجرات کوچیدند؛ هندیان آنان را به نامِ سرزمینِ اصلیشان «پارسی» خواندند.
آیا میتوان به زرتشتیگری گروید؟＋
سنّتِ پارسیانِ هند، گرویدن را نمیپذیرد؛ شاخهٔ آمریکایی و برخی از زرتشتیانِ ایرانی، گرویدن را پذیرفتهاند.
زرتشتیگری در عکس
فروهر، آتشکده و میراثِ تصویری.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مطالب مرتبط
زرتشتی، میترایی، مانوی، تصوف، بهائی؛ میراث دینی ایران.
آغازِ سالِ ایرانی در اعتدالِ بهاری؛ هفتسین، چهارشنبهسوری، سیزدهبهدر. یونسکو ۲۰۰۹.
از ایلام و ماد تا روزگار معاصر؛ روایتی پیوسته از پنج هزار سال تاریخ.
هخامنشی، اشکانی، ساسانی، صفوی، قاجار؛ شش شاهنشاهی پیدرپی ایرانی.
چگونه ایران جهان نو را شکل داد؛ از سخنان هگل و نیچه و گوته.
تعارف، مهماننوازی، جشنها، موسیقی و زندگی روزمره.
منابع
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Zoroastrianism
- ↗ Mary Boyce — Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.