در حدود ۵۱۸ پیش از میلاد، داریوش بزرگ بر دامنهٔ کوهِ رحمت در فارس، صفّهای به مساحت ۱۲۵٬۰۰۰ مترمربع برافراشت و بر آن کاخهایی بنیاد نهاد که قرار بود نماد آیینیِ شاهنشاهی باشد. این، نه پایتختِ اداری بود — آن کار در شوش و هگمتانه و بابل میگذشت — بلکه صحنهای بود برای نمایشِ سالانهٔ امپراتوری، در روزِ نوروز.
«و اهورامزدا چنین خواست — با همهٔ خدایان — که این دژ بنیاد گردد. و من بنیادش نهادم. استوار، زیبا و بسنده، چنان که در نیت داشتم.»
پنج کاخ بزرگ
| بنا | بانی | کارکرد |
|---|---|---|
| آپادانا | داریوش / خشایارشا | تالارِ بارِ عام — ۷۲ ستون، ۶۰ متر در ۶۰ متر |
| دروازهٔ ملل | خشایارشا | ورودیِ یادمانی، با گاوهای بالدار |
| تالار صدستون | خشایارشا / اردشیر اول | تالارِ شاهی برای پذیرشِ سرداران |
| تَچَر | داریوش بزرگ | کاخِ زمستانی — زیباترین حجاریها |
| خزانه | داریوش / خشایارشا | گنجینهٔ شاهی — منشأ ۳۰٬۰۰۰ لوح ایلامی |
پلکانِ آپادانا — تصویرِ یک امپراتوری
پلکانِ شرقیِ آپادانا، مشهورترین صحنهٔ بهجایماندهٔ هنرِ باستان است: صفِ نمایندگانِ بیستوسه ساتراپ، هر یک در لباسِ ملیِ خود، با هدایایی متناسب با سرزمینِ خود به پیشگاهِ شاه میآیند. برخلافِ همهٔ پایتختهای باستان، در اینجا نه از جنگ خبری هست، نه از اسیر — تنها صفِ آرامِ مردمانی که هدیه میآورند.
همهٔ ساتراپهای امپراتوری در لباسِ بومی نمایش داده شدهاند.
مجموعِ طولِ پلکانهای نقشبرجستهٔ آپادانا.
هیچ صحنهٔ جنگ یا اسیر در سنگنگارهها نیست — تنها هدیهآوری.
تخت جمشید روزگاری به سرخ و آبی و زر رنگآمیزی شده بود.
۳۳۰ پ.م — شبی که اسکندر آتش زد
در ژانویهٔ ۳۳۰ پ.م، اسکندرِ مقدونی پس از پیروزی بر داریوش سوم در گوگمل، به تخت جمشید رسید. چهار ماه ماند. سپس، در ماه مه، کاخها سوختند. منابعِ یونانی در اختلافاند که این کار، حرکتی سیاسی برای پایانِ جنگهای هخامنشی-یونانی بود، یا — به روایتِ پلوتارک — نتیجهٔ مهمانیِ مستانهای که در آن تائیسِ آتنی نخستین مشعل را افکند.
از ویرانه تا میراثِ جهانیِ یونسکو
کاوشهای جدّی با هرتسفلد در ۱۳۱۰ خ و سپس تیمِ شیکاگو در دههٔ ۱۳۲۰ آغاز شد. در ۱۹۷۹ تخت جمشید همراه با اهرامِ مصر و گالاپاگوس، در نخستین فهرستِ میراثِ جهانیِ یونسکو ثبت شد.
- پایتختِ آیینی (نه اداری) — کارِ روزانه در شوش، هگمتانه و بابل بود.
- بنیاد بر سکّویی به ارتفاع ۱۲ تا ۱۸ متر، سنگچینِ بیملات.
- ۱۵۰ سال در ساخت — از داریوش اول تا اردشیر اول.
- آرشیوِ ۳۰٬۰۰۰ لوحِ ایلامیِ بارو، در آتشِ اسکندر سخت و ماندگار شد.
- اسکندر گفتهاند گنجینه را با ۲۰٬۰۰۰ قاطر و ۵٬۰۰۰ شتر برد — بزرگترین انتقالِ ثروت در جهانِ باستان.
- ثبتِ یونسکو در ۱۹۷۹ — همراه با اهرامِ جیزه و جزایرِ گالاپاگوس.
پرسشهای پرتکرار
نامِ «تخت جمشید» از کجاست؟＋
نامِ کهنِ آن «پارسه» بود؛ یونانیان آن را Persēs polis (شهرِ پارسیان) خواندند. مردمِ ایران از سدههای دور آن را «تختِ جمشید» (شاهِ افسانهایِ شاهنامه) نامیدهاند.
چگونه به تخت جمشید برویم؟＋
محوطه در ۶۰ کیلومتریِ شمالشرقِ شیراز است و سراسرِ سال باز. در یک سفر میتوان آن را با پاسارگاد و نقش رستم همراه کرد.
آیا تخت جمشید پایتختِ اصلیِ هخامنشیان بود؟＋
نه به معنای اداری. کارِ روزانهٔ امپراتوری در شوش، هگمتانه (همدان) و بابل میگذشت. تخت جمشید پایتختِ آیینی و نمادینِ شاهنشاهی بود.
چرا چهرهها از نیمرخ تراشیده شدهاند؟＋
هنرمندانِ هخامنشی قاعدهٔ نیمرخ را از مصر و آشور به ارث بردهاند، اما با زبانِ ایرانیِ خود — پارچههای نرم، حرکتهای موزون و بیغلو — آن را از نو پرداختند.
تخت جمشید در عکسهای ویکیمدیا
مجموعهای از تصاویرِ کاخها، حجاریها و بناهای پیرامون.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مطالب مرتبط
هخامنشی، اشکانی، ساسانی، صفوی، قاجار؛ شش شاهنشاهی پیدرپی ایرانی.
تختجمشید، اصفهان، یزد؛ گنبد، باغ، بادگیر و کاروانسرا.
بیستوهفت اثر ثبتشده ایران در فهرست یونسکو؛ نقشه، تاریخ و تصویر.
از ایلام و ماد تا روزگار معاصر؛ روایتی پیوسته از پنج هزار سال تاریخ.
قنات، یخچال، آسیاب بادی، جبر، تقطیر؛ دوازده اختراع ایرانی که جهان را دگرگون کرد.
دژ-مهمانسراهای راهِ ابریشم؛ ۵۴ کاروانسرای ثبتِ یونسکو ۲۰۲۳.
منابع
- ↗ یونسکو — تخت جمشید (۱۹۷۹)
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Persepolis
- ↗ Oriental Institute — Persepolis Fortification Archive
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.