محمد جلالالدین در ۱۲۰۷ در بلخ — یکی از بزرگترین شهرهای فارسیزبانِ خراسانِ بزرگ — زاده شد. خانوادهاش از پیشِ هجومِ مغول گریختند و سرانجام در قونیه، پایتختِ سلجوقیانِ روم، رحلِ اقامت افکندند. نامِ «رومی» در زبانِ غربی، یادگارِ همان «رومِ» سلجوقی است.
دیدارِ شمس و تولدِ شاعر
تا ۱۲۴۴ مولانا فقیه و مدرسی پرآوازه بود. در آن سال درویشی بهنامِ شمسِ تبریزی به قونیه رسید و دیدارِ آن دو، عالمِ مولانا را زیر و رو کرد. شمس در ۱۲۴۷ ناپدید شد — به احتمالِ زیاد به دستِ مریدانِ حسود کشته شد — و مولانا اندوهِ این فقدان را در «دیوانِ شمس»، شاهکارِ غزلِ عرفانیِ فارسی، ریخت.
«از کجا آمدهام، آمدنم بهرِ چه بود؟ / به کجا میروم آخر، ننمایی وطنم؟»
دو کتابِ بزرگ
| اثر | قالب | حجم |
|---|---|---|
| مثنویِ معنوی | مثنویِ تعلیمی | ۶ دفتر، ~۲۵٬۰۰۰ بیت — «قرآنِ پارسی» |
| دیوانِ شمسِ تبریزی | غزلِ شورانگیز | ~۳۵٬۰۰۰ بیت |
| رباعیات | چهارپاره | ~۲٬۰۰۰ بیت |
| فیه ما فیه | نثر (مجالس) | گفتارهای مولانا، تقریر مریدان |
| مجالسِ سبعه | نثر (خطابه) | هفت خطابهٔ منبریِ روزگارِ مدرسهداری |
الهیاتِ عشق
تصوفِ مولانا مرزِ میانِ دین و عشق، آسمان و خاک، را برمیدارد. می، گیسویِ معشوق، نالهٔ نی — همه نمادهاییاند برای اشتیاقِ جان به بازگشت به خاستگاهِ الهی. هجده بیتِ نخستینِ مثنوی، که در آن نیِ بریده برای نیستانِ خود مینالد، مشهورترین آغازِ شعرِ پارسی است.
«بشنو این نی چون شکایت میکند / از جداییها حکایت میکند»
نمادِ جانِ جدا از خدا، در حالِ ناله.
خورشید — معشوقِ الهی، فراتر از مذهبِ آیینی.
موسیقی و چرخش، در یادِ پیوسته.
نیستیِ خویش در دوست.
گاهشمارِ زندگی
مثنوی چگونه ساخته شد
مثنوی، برخلافِ تصورِ رایج، نوشتهٔ مولانا نیست؛ گفتهٔ اوست. حسامالدین چلبی، مریدِ نزدیک، شبها در کنارِ او مینشست و هر بیتی را که مولانا در راه رفتن، در گرمابه، یا در میانهٔ سماع میگفت، بر کاغذ میآورد و روزِ بعد با صدای بلند برایش بازمیخواند. همین شیوه است که به مثنوی حالوهوای گفتوگو میدهد: قصهای آغاز میشود، در میانه رها میشود، تفسیری میآید و سپس، دهها بیت بعد، قصه از سر گرفته میشود.
| دفتر | درونمایهٔ چیره | نمونهٔ قصه |
|---|---|---|
| یکم | نفس و بیداری | نینامه؛ شاه و کنیزک |
| دوم | همراهی و مرشد | موسی و شبان |
| سوم | عقل در برابر عشق | فیل در تاریکی |
| چهارم | پرورشِ جان | مرد بغدادی و گنجِ مصر |
| پنجم | ریاضت و صدق | طوطی و بازرگان |
| ششم | فنا و بازگشت | شاهزادگانِ سهگانه — ناتمام |
«هرکسی از ظنِّ خود شد یارِ من / از درونِ من نجست اسرارِ من»
مولانا و موسیقی
سماع، تفنّن نبود؛ روشِ شناخت بود. مولانا موسیقی را «صریرِ درهای بهشت» میخواند و نی، رباب، دف و کمانچه را در مجالسِ خود میپذیرفت — چیزی که فقهای همروزگارش بر او خرده میگرفتند. آیینِ امروزیِ مولویه، با پیشدرآمدِ نعتِ شریف، تقسیمِ نی و چهار «سلام»، صورتِ سامانیافتهٔ همان شورِ سدهٔ هفتم است.
میراثِ جهانی
یونسکو سالِ ۲۰۰۷ — هشتصدمین سالِ زادروزِ مولانا — را «سالِ مولانا» نام نهاد. ترجمههای آزادِ کُلمَن بارکس از ۱۹۹۵ تاکنون بیش از یک میلیون نسخه فروخته است. ایران، افغانستان و ترکیه هر سه او را از آنِ خود میدانند.
- بلخ، زادگاه — امروز در شمالِ افغانستان.
- قونیه، شهرِ زندگی و مدفن — در آناتولی، ترکیهٔ امروز.
- زبانِ شعر — تمامِ ~۷۰٬۰۰۰ بیت به فارسی.
- مادونا، تیلدا سوئینتون و دمی مور، شعرهای او را خواندهاند.
- موزهٔ مولانا (یشیل تربه) در قونیه، یکی از پربازدیدترین زیارتگاههای جهانِ اسلام.
پرسشهای پرتکرار
مولانا ایرانی است یا افغان یا ترک؟＋
مولانا فارسیزبانِ خراسانی بود که در آناتولی زیست. به فارسیِ خراسانی نوشت و در سنّتِ ادبیِ ایران جای دارد. افغانستان از راهِ زادگاه و ترکیه از راهِ مدفن، او را از آنِ خود میدانند؛ ایران از راهِ زبان و سنّتِ ادبی.
مشهورترین بیتِ مولانا چیست؟＋
بیگمان آغازِ مثنوی: «بشنو این نی چون شکایت میکند / از جداییها حکایت میکند».
مولانا و شمس چه نسبتی داشتند؟＋
شمسِ تبریزی، آینهٔ کاملِ مولانا بود — مرشد، دوست، معشوقِ معنوی. ناپدید شدنِ شمس در ۱۲۴۷، چنان مولانا را شعلهور کرد که دیوانِ شمس را به یادِ او سرود — ۳۵٬۰۰۰ بیت غزلِ شورانگیز.
ترجمههای انگلیسیِ مولانا دقیقاند؟＋
نسخههای پرفروشِ کُلمَن بارکس، بازنویسیِ شاعرانهاند و واژگانِ اسلامی را اغلب حذف میکنند. برای دقت، ترجمهٔ کاملِ ریچارد نیکلسون (مثنوی، ۸ جلد) و ترجمههای جواد مجدّدی و فرانکلین لوئیس مرجعاند.
مولانا در عکس و نگاره
آرامگاه، آیینِ سماع و دستنویسهای کهنِ مثنوی.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مطالب مرتبط
فردوسی، حافظ، مولانا، سعدی، نظامی، خیام؛ بزرگان شعر پارسی.
زرتشتی، میترایی، مانوی، تصوف، بهائی؛ میراث دینی ایران.
غزلسرای بزرگِ شیراز، دیوانِ پانصد غزلی و سنّتِ فال.
سه هزار سال زبان پارسی: باستان، میانه، نو؛ و واژههای فارسی در زبان انگلیسی.
تعارف، مهماننوازی، جشنها، موسیقی و زندگی روزمره.
چگونه ایران جهان نو را شکل داد؛ از سخنان هگل و نیچه و گوته.
منابع
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Rumi (Mawlānā)
- ↗ یونسکو — آیینِ سماعِ مولویه (۲۰۰۸)
- ↗ Franklin Lewis — Rumi: Past and Present, East and West
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.