در پاییزِ ۵۳۹ پ.م، سپاهِ کوروشِ بزرگ بیجنگ واردِ بابل شد؛ نَبونیدِ آخرین شاهِ بابل اسیر گشت و کوروش، با گُذرِ آرام از دروازهٔ ایشتار، در میانِ شاخهٔ گُل و کفزنیِ کاهنانِ مردوک، شاهِ چهار گوشهٔ جهان شد. آنچه پس از این فتح صادر شد، در تاریخ یگانه است.
منشورِ کوروش، استوانهای پخته از گِلِ رس است که در ۱۸۷۹ توهرمزد رسام در ویرانههای اِسَگیلا (پرستشگاهِ بزرگِ بابل) آن را یافت. ۴۵ سطر خطِ میخیِ اَکدی بر تنِ آن نقش بسته است؛ امروز در موزهٔ بریتانیا، اتاقِ ۵۲، نگهداری میشود.
«من فرمان دادم تا هیچکس مردمانِ سرزمینهای زیرِ فرمانِ من را آزار نرساند... خدایانی را که نَبونید به بابل آورده بود، به جایگاههای خود بازگرداندم.»
چه میگوید؟
| سطر | موضوع | پیامِ امروزی |
|---|---|---|
| ۱–۱۹ | تقبیحِ نَبونید | محکومسازی شاهِ پیشین به بد رفتاری |
| ۲۰–۲۲ | خودشناسیِ کوروش | «من کوروش، شاهِ جهان، شاهِ بزرگ، شاهِ نیرومند» |
| ۲۳–۳۴ | فرمانِ آزادی | بازگشتِ تبعیدیان، بازسازیِ پرستشگاهها، احترام به آیینها |
| ۳۵–۴۵ | ترمیمِ شهر | بازسازیِ دیوارِ ایمگور-اِنلیل و پرستشگاههای بابل |
یهودیان و بازگشتِ بزرگ
کتابِ عَزرا در تنخ، فرمانِ کوروش را در دو روایت آورده است: یهودیانی که نزدیک به هفتاد سال در تبعیدِ بابل بودند، اجازه یافتند به اورشلیم بازگردند و معبدِ دوم را بسازند. این تنها رویدادِ تاریخی است که در آن کتابِ مقدسِ یهود، یک شاهِ بیگانه را «مسیح» — برگزیدهٔ خدا — میخواند.
«چنین گوید خداوند به مسیحِ خود، به کوروش، که دستِ راستش را گرفتم...»
«کوروش، شاهِ پارس، چنین میگوید: همهٔ ممالکِ زمین را خداوندِ آسمان به من بخشیده است...»
آخرین آیهٔ تنخِ عبری، فرمانِ بازگشتِ کوروش است.
شمارِ تخمینیِ یهودیانِ بازگشته به یهودا در موجِ نخست (۵۳۸ پ.م).
میراث — از کوروش تا دموکراسیِ مدرن
- تامس جفرسون دو نسخه از «کوروشنامه»ی گزنفون داشت؛ یکی همیشه در دستِ کارِ او بود — اثرِ آن در اعلامیهٔ استقلال آمریکا پیداست.
- هگل کوروش را «نخستین شاهی» میخواند که قانونِ خود را بر «حقِ همهٔ مردمان به آیینِ خود» بنا کرد.
- آزاده آرامی، باستانشناسِ موزهٔ بریتانیا، در ۲۰۱۰ تردیدهای پیشین در باره «منشور بودن» را رد کرد.
- روزِ ۷ آبان (۲۹ اکتبر)، روزِ بزرگداشتِ کوروشِ بزرگ است — همان روزِ نمادینِ فتحِ بابل.
پرسشهای پرتکرار
آیا منشورِ کوروش واقعاً نخستین منشورِ حقوقِ بشر است؟＋
این نام را سازمانِ ملل و مری بویس به آن دادهاند. برخی پژوهشگران (مانند ایرونینگ فینکل، موزهٔ بریتانیا) آن را «اعلامیهٔ سیاستِ مذهبیِ یک شاهِ بنیانگذار» میدانند، نه «منشور» به معنای امروزی. اما اصلِ پیام — آزادیِ آیینی، بازگشتِ تبعیدیان، احترام به مردمانِ زیرِ فرمان — بیسابقه است.
منشور کجاست؟＋
اصلِ آن در موزهٔ بریتانیا، تالارِ ۵۲، نگهداری میشود. نسخهبدلِ رسمی، در سازمانِ ملل (نیویورک) و در موزهٔ ملیِ ایران (تهران) به نمایش است.
متنِ آن به چه زبانی است؟＋
اَکدیِ نوبابلی — زبانِ اداریِ بابل در سدهٔ ششمِ پ.م. کوروش هرگز فرمانی به پارسیِ باستان صادر نکرد که زنده مانده باشد؛ منشور به زبانِ مغلوب نوشته شد، نه فاتح.
آیا کوروش یهودیان را آزاد کرد؟＋
بله. در ۵۳۸ پ.م — یک سال پس از فتحِ بابل — فرمانی صادر کرد که به همهٔ مردمانِ تبعیدشده اجازهٔ بازگشت و بازسازیِ پرستشگاههایشان را داد. یهودیان زیرِ رهبریِ زِروبابِل و کاهنِ بزرگ یشوع به یهودا برگشتند و معبدِ دوم را در ۵۱۶ پ.م به پایان رساندند.
استوانه، بابل و کوروش
عکسهایی از منشور، بابل و چهرهٔ کوروش در هنر.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مطالب مرتبط
هخامنشی، اشکانی، ساسانی، صفوی، قاجار؛ شش شاهنشاهی پیدرپی ایرانی.
از ایلام و ماد تا روزگار معاصر؛ روایتی پیوسته از پنج هزار سال تاریخ.
پارسه، پایتختِ آیینیِ هخامنشی؛ آپادانا، دروازهٔ ملل، ۲۳ ساتراپ و آتشِ اسکندر.
چگونه ایران جهان نو را شکل داد؛ از سخنان هگل و نیچه و گوته.
زرتشتی، میترایی، مانوی، تصوف، بهائی؛ میراث دینی ایران.
ابتکارها، حکمرانی و زیرساختها: قنات، چاپار، منشور حقوق بشر کوروش.
منابع
- ↗ موزهٔ بریتانیا — Cyrus Cylinder
- ↗ Irving Finkle — The Cyrus Cylinder
- ↗ دانشنامهٔ ایرانیکا — Cyrus iv
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.