Skip to main content
شهرِ شعر و گُل · پایتختِ زندیه

شیراز

شهری که در سنّتِ پارسی، نامش با شعر، شراب، گُل و بلبل گره خورده. آرامگاهِ دو شاعرِ بزرگِ ادبیاتِ پارسی — حافظ و سعدی — در همین شهر است.

تصویر: مسجدِ نصیرالملک، شیراز — ویکی‌مدیا

شیراز در سدهٔ ۷ هجری/۱۳ میلادی، در میانهٔ آشوبِ هجومِ مغول، با درایتِ امرای محلیِ سَلغُری از ویرانی در امان ماند و کانونِ پناهِ دانش و ادب شد. در همین فضای آرام، سعدیِ شیرازی (~۱۲۱۰–۱۲۹۲) و حافظِ شیرازی (~۱۳۲۰–۱۳۹۰) قدّ کشیدند — دو ستونی که زبانِ پارسی هنوز بر دوششان ایستاده.

چهار دورهٔ تمدّنی

شیراز در تاریخ
دورهمیراث
ساسانی و ابتدای اسلامیتاسیس به‌نامِ کنونی در ۶۹۳ م
سَلغُری (سدهٔ ۱۳ م)آرامش در دلِ توفانِ مغول؛ سعدی
مظفری و تیموری (سدهٔ ۱۴–۱۵)حافظ؛ مکتبِ نگارگریِ شیراز
زندیه (۱۷۵۰–۱۷۹۴)پایتختیِ کریم‌خانِ زند؛ ارگ، بازار، مسجد، حمّامِ وکیل

میراثِ کریم‌خانِ زند

کریم‌خان زند، که خود را «وکیل‌الرعایا» می‌خواند، شیراز را در سدهٔ ۱۸ به پایتختی نزدیک به مردمی بدل کرد. هستهٔ تاریخیِ شهرِ امروزی — ارگِ کریم‌خان، بازارِ وکیل، مسجدِ وکیل، حمّامِ وکیل، باغ‌های نظر و نظرگاه — همه از این دوره به‌جای مانده است.

حافظیه

آرامگاهِ حافظ، طراحیِ آندره گدار (۱۹۳۵).

سعدیه

آرامگاهِ سعدی، در باغی شمالِ شهر.

باغِ ارم

ثبتِ یونسکو ۲۰۱۱ — یکی از نُه باغِ پارسیِ ثبتی.

نصیرالملک

مسجدِ صورتی — درخششِ آفتابِ بامدادی از پنجره‌های اُرسی.

سعدی — معلمِ اخلاقِ زبانِ پارسی

اگر حافظ، جانِ شیراز است، سعدی خِرَدِ آن است. مُشرف‌الدین مصلح، پس از تحصیل در نظامیهٔ بغداد و سی سال سفر از شام و حجاز تا هند، به شیراز بازگشت و در دو سال، دو کتاب نوشت که هنوز پایهٔ آموزشِ زبانِ پارسی‌اند: «بوستان» (۱۲۵۷) به نظم و «گلستان» (۱۲۵۸) به نثرِ مسجّعِ آمیخته به شعر. بیتِ «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند» از گلستان، بر دیوارِ ورودیِ سازمانِ مللِ متحد نقش بسته است.

«بنی‌آدم اعضای یک پیکرند / که در آفرینش ز یک گوهرند»
— سعدی، گلستان

باغ‌های شیراز — شهری که در سایه ساخته شد

شیراز را «شهرِ باغ» خوانده‌اند؛ آبِ رودخانهٔ خشک‌رود و قنات‌های دامنهٔ زاگرس، از سدهٔ چهارمِ هجری به این سو، شبکه‌ای از باغ‌های چهارباغی ساخت که هنوز ستون‌فقراتِ فضای عمومیِ شهر است.

باغ‌های تاریخیِ شیراز
باغدورهویژگی
باغ ارمسلجوقی، بازسازیِ قاجارثبتِ جهانیِ یونسکو در پروندهٔ «باغ ایرانی»؛ سروِ ناز و عمارتِ سه‌طبقه
باغ نارنجستان قوامقاجارحیاطِ نارنج و آینه‌کاریِ تالارِ اصلی
باغ جهان‌نمازندکهن‌ترین طرحِ چهارباغِ بازمانده، نزدیکِ آرامگاهِ حافظ
باغ دلگشاساسانی-صفوییکی از کهن‌ترین باغ‌های ایران، در ادبیاتِ سعدی نام برده شده
باغ عفیف‌آبادصفوی-قاجارموزهٔ سلاح و گلستانِ گسترده
باغ تختسلجوقیباغِ پلکانی بر دامنهٔ کوه، بازمانده‌های اندک

آشپزیِ فارس — سفرهٔ شیرازی

  • کلم‌پلو شیرازی: برنج با کلمِ قمری، سبزی و کوفته‌ریزه — شاخص‌ترین خوراکِ شهر.
  • شیرازی‌سالاد: خیار، گوجه و پیازِ ریزخردشده با آبِ لیموی تازه و نعناع.
  • کوفتهٔ هلو: کوفتهٔ کوچکِ گوشت و برنج در سسِ گوجه، ویژهٔ ماهِ رمضان.
  • فالودهٔ شیرازی: رشتهٔ نشاستهٔ یخ‌زده با گلاب و آبِ لیمو — سنّتی چند صد ساله.
  • مسقطی: شیرینیِ ژله‌ایِ گلاب و هل با مغزِ پسته یا بادام.
  • آبِ لیموی شیراز و گلابِ میمند: پایهٔ عطر و طعمِ آشپزیِ فارس.

راهنمای بازدید — یک شهر در سه روز

مسیرِ پیشنهادیِ گردش در شیراز
روزمسیرنکته
یکمارگِ کریم‌خان ← بازار و مسجدِ وکیل ← حمّامِ وکیل ← خانهٔ زینت‌الملکهستهٔ زندیه، همه پیاده‌روی
دوممسجدِ نصیرالملک (بامدادِ زود) ← نارنجستانِ قوام ← شاه‌چراغ ← سعدیهبرای نورِ اُرسی، پیش از ساعتِ ۹ صبح بروید
سومباغِ ارم ← حافظیه (غروب) ← دروازهٔ قرآنحافظیه در شب، پرشورترین ساعتِ خود را دارد
سفرِ یک‌روزهتخت‌جمشید ← نقشِ رستم ← پاسارگاد~۱۳۰ کیلومتر شمالِ شیراز، یک روزِ کامل

گاه‌شمار

۶۹۳ م
بنیادِ شهرِ اسلامی به دستِ محمد بن یوسف ثقفی، نزدیکِ استخرِ ساسانی.
سدهٔ ۱۰ م
پایتختیِ آلِ بویه؛ ساختِ کتابخانهٔ بزرگِ عضدالدوله.
۱۲۲۰–۱۲۸۲ م
اتابکانِ سَلغُری با پرداختِ باج، شهر را از ویرانیِ مغول می‌رهانند.
۱۲۵۷–۱۲۵۸ م
نگارشِ بوستان و گلستانِ سعدی.
سدهٔ ۱۴ م
روزگارِ حافظ؛ اوجِ مکتبِ نگارگریِ شیراز.
۱۷۵۰–۱۷۹۴ م
پایتختیِ زندیه؛ ساختِ ارگ، بازار، مسجد و حمّامِ وکیل.
۲۰۱۱ م
ثبتِ باغِ ارم در فهرستِ باغ‌های پارسیِ یونسکو.
فالِ حافظ
سنّتی شیرازی که سراسرِ ایران را در بر گرفته: دیوانِ حافظ را با نیّت می‌گشایی و نخستین غزل را پاسخِ نیّتِ خود می‌دانی. این سنّت، در شبِ یلدا و سالِ نو، خانگی‌ترین شکلِ خود را دارد.
«اگر آن ترکِ شیرازی به دست آرد دلِ ما را / به خالِ هندویش بخشم سمرقند و بخارا را»
— حافظ
  • نزدیکیِ شیراز به تخت‌جمشید، نقشِ رستم و پاسارگاد، آن را پایگاهِ گردشِ هخامنشی کرده.
  • گُلِ سرخِ شیراز، در گلابِ قمصرِ کاشان و سنّتِ گلاب‌گیریِ بهاره می‌درخشد.
  • خانه‌های قاجاریِ شیراز — قوام، زینت‌الملک، منطقی‌نژاد — موزه‌های زندهٔ شهراند.
  • بازارِ وکیل، با راسته‌های پارچه، عطّاری، فرش و طلا — کانونِ تجارتِ زندیه.

شیرازِ زند و قاجار: شناختِ لایه‌ها

یادمان‌های شیراز همگی محصولِ یک عصرِ طلایی نیستند. پایتختِ سدهٔ هجدهمیِ کریم‌خان زند حولِ ارگ و یک محوطهٔ تجاری و مذهبی سازمان یافته بود: بازار، مسجد و حمامِ وکیل. این بناها رابطهٔ میانِ حکومت، عبادت و مبادله را در شهرِ قدیم آشکار می‌کنند. لقبِ کریم‌خان، وکیل، از نظرِ تاریخی مهم است، اما نباید آن را دلیلی بر دموکراسیِ نمایندگیِ مدرنِ حکومتِ او گرفت.

مسجدِ نصیرالملک و مجموعهٔ خانه و باغِ قوام به دورهٔ بعدترِ قاجار تعلق دارند. کاشی‌کاری، فضای داخلیِ تزئین‌شده و شیشه‌های رنگیِ آن‌ها تجربه‌ای معماریِ متفاوت از محوطهٔ زند ارائه می‌دهد. ارم نیز کوشکِ متأخری را در باغی با تاریخِ طولانی‌تر حفظ کرده است. تمایزِ میانِ خاستگاهِ باغ و تاریخِ بنایِ کنونی‌اش، از فروپاشیِ سده‌ها بازسازی در یک برچسبِ گمراه‌کننده جلوگیری می‌کند.

شیرازِ زند و قاجار: شناختِ لایه‌ها
لایهٔ تاریخینمونه‌هاخواندنِ مکان
فرهنگِ ادبیِ سده‌های میانهسعدی و حافظزندگیِ شاعران را از تاریخِ بناهای یادبودِ کنونی‌شان جدا کنید
پایتختِ زندارگ و مجموعهٔ وکیلمعماریِ دفاعی، تجاری و مذهبی را با هم بخوانید
حمایتِ قاجارنصیرالملک و مجموعهٔ قوامبه شیشهٔ رنگی، کاشی‌کاری و بسترِ باغِ خانگی بنگرید
منطقهٔ هخامنشیتخت جمشید و پاسارگاداین‌ها محوطه‌های باستانیِ جداگانه‌ای بیرون از شیرازند، نه محله‌های شهر

شعر، باغ‌ها و خوانشی دقیق از مکان

بنای سدهٔ بیستمِ آرامگاهِ سعدی در شیراز.
بنای سدهٔ بیستمِ آرامگاهِ سعدی در شیراز.

بوستانِ سعدی، که در ۱۲۵۷ تکمیل شد، و گلستان، که در ۱۲۵۸ تکمیل شد، رفتار را از طریق داستان‌ها، نظم و تأملِ اخلاقی می‌کاوند. غزل‌های حافظ خوانش‌های لایه‌لایه‌ای از عشق، اشتیاقِ معنوی، لذت و ریا را برمی‌انگیزند. تصویرِ شراب در شعر، فهرستی مستقیم از زندگیِ روزمره نیست. باغ‌های آرامگاهِ شاعران از این رو، مکان‌های خوانشِ مداوم و یادبود و نیز نشانه‌های معماری‌اند.

ارم یکی از نه جزءِ میراثِ جهانیِ مجموعه‌ایِ باغ ایرانی است که در ۲۰۱۱ ثبت شد. این ثبتِ فراگیر برای همهٔ باغ‌های شیراز یا کلِ شهر نیست. سنتِ گسترده‌ترِ باغ، مدیریتِ آب، سایه، کاشت و کوشکِ ساخته‌شده را به هم پیوند می‌زند. دیدنِ چگونگیِ کارکردِ این عناصر با هم، بیش از توصیفِ باغ به‌عنوان پس‌زمینه‌ای رنگارنگ آشکار می‌کند.

شیراز همچنین نقطهٔ آغازی برای مطالعهٔ چشم‌اندازِ کهن‌ترِ فارس است. تخت جمشید و پاسارگاد محوطه‌های باستان‌شناسیِ متمایزی با تاریخ‌ها و سوابقِ یونسکویِ خودشان هستند. پیوندِ آن‌ها با ایرانِ باستان به این معنا نیست که شهرِ مدرن خود پایتختِ کوروش بوده است. این رابطهٔ منطقه‌ای را از تاریخِ بسیار متأخرترِ سده‌های میانه، زند و قاجارِ درونِ شیراز جدا نگه دارید.

افسانهٔ منشأ شیرازیِ انگورِ سیرا
فرهنگِ تاریخیِ شرابِ شهر و شعرِ آن ثابت نمی‌کند که انگورِ مدرنِ شیراز/سیرا از آنجا سرچشمه گرفته است. پژوهشِ ژنتیکی سیرا را حاصلِ دورِزا و موندوزِ بلانش، ارقامِ مرتبط با فرانسه، شناسایی می‌کند. داستانِ ریشهٔ ایرانی را افسانه بدانید، نه واقعیتِ گیاه‌شناختی.

یونسکو — باغ ایرانی

پرسش‌های پرتکرار

چرا شیراز را «شهرِ گُل و بلبل» می‌نامند؟+

از سدهٔ ۱۸ به بعد، باغ‌های گلابِ شیراز و سنّتِ شعریِ گُل (نمادِ معشوق) و بلبل (نمادِ عاشق) در دیوانِ حافظ و سعدی، این صفت را برای شهر ماندگار کرد.

بهترین فصلِ سفر به شیراز کِی است؟+

اواسطِ اسفند تا اواسطِ اردیبهشت — هنگامی که شکوفه‌های نارنج و گُلِ سرخ شکوفا می‌شوند و هوای شهر معتدل است.

آیا شیراز همان «شیرازِ شراب»ِ تاریخی است؟+

شیراز در تاریخ و ادبیات با شراب پیوند دارد، اما این پیشینه منشأ ایرانیِ انگورِ سیرا را اثبات نمی‌کند؛ شواهدِ ژنتیکی این رقم را به فرانسه پیوند می‌دهند.

مسجدِ نصیرالملک کِی بهترین نمای خود را دارد؟+

بامدادِ زود — وقتی نخستین پرتوهای خورشید از پنجره‌های اُرسی می‌گذرند و فرشِ صحن را در رنگین‌کمان غرق می‌کنند.

آیا کلِ شهرِ شیراز یک میراث جهانی یونسکو است؟+

خیر. ارم جزئی از میراثِ مجموعه‌ایِ باغ ایرانی است که در ۲۰۱۱ ثبت شد. تخت جمشید و پاسارگاد ثبت‌های جداگانه‌ای دارند و بیرون از شهرند. وضعیتِ آن‌ها را نباید به همهٔ شیراز تعمیم داد.

آیا بناهای یادبودِ کنونیِ شاعران، ساختمان‌هایی از سده‌های میانه‌اند؟+

آرامگاه‌ها شاعرانِ سده‌های میانه را گرامی می‌دارند، اما کوشکِ کنونیِ حافظیه و بنایِ یادبودِ سعدیه ساخت‌های سدهٔ بیستم‌اند. سنِ قبرِ شاعر و سنِ بنایِ اطرافِ آن پرسش‌هایی جداگانه‌اند.

آیا انگورِ سیرا از شیراز می‌آید؟+

داستانِ رایجِ ریشهٔ ایرانی با شواهدِ ژنتیکی پشتیبانی نمی‌شود. سیرا، که شیراز نیز نامیده می‌شود، حاصلِ تلاقیِ دورِزا و موندوزِ بلانش است و با فرانسه مرتبط است. فرهنگِ تاریخیِ شرابِ شیراز موضوعی جداگانه است.

شیراز در عکس

مسجد، باغ، آرامگاه.

مسجدِ نصیرالملک — مسجدِ صورتی.
مسجدِ نصیرالملک — مسجدِ صورتی.ویکی‌مدیا کامنز
باغِ ارم — یونسکو ۲۰۱۱.
باغِ ارم — یونسکو ۲۰۱۱.ویکی‌مدیا کامنز
باغ ارم، شیراز
باغ ارم، شیرازویکی‌مدیا کامنز
گبّهٔ شیراز — فرشِ کوچ‌نشینیِ قشقایی.
گبّهٔ شیراز — فرشِ کوچ‌نشینیِ قشقایی.ویکی‌مدیا کامنز

تصاویر این بخش به‌صورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری می‌شوند.

ادامهٔ خواندن

مطالب مرتبط

منابع و خواندنی‌های بیشتر

منابع

همهٔ تصاویر از ویکی‌مدیا کامنز، مجموعه‌های موزه‌های عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شده‌اند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهش‌های داوری‌شده تنظیم شده است.