شیراز در سدهٔ ۷ هجری/۱۳ میلادی، در میانهٔ آشوبِ هجومِ مغول، با درایتِ امرای محلیِ سَلغُری از ویرانی در امان ماند و کانونِ پناهِ دانش و ادب شد. در همین فضای آرام، سعدیِ شیرازی (~۱۲۱۰–۱۲۹۲) و حافظِ شیرازی (~۱۳۲۰–۱۳۹۰) قدّ کشیدند — دو ستونی که زبانِ پارسی هنوز بر دوششان ایستاده.
چهار دورهٔ تمدّنی
| دوره | میراث |
|---|---|
| ساسانی و ابتدای اسلامی | تاسیس بهنامِ کنونی در ۶۹۳ م |
| سَلغُری (سدهٔ ۱۳ م) | آرامش در دلِ توفانِ مغول؛ سعدی |
| مظفری و تیموری (سدهٔ ۱۴–۱۵) | حافظ؛ مکتبِ نگارگریِ شیراز |
| زندیه (۱۷۵۰–۱۷۹۴) | پایتختیِ کریمخانِ زند؛ ارگ، بازار، مسجد، حمّامِ وکیل |
میراثِ کریمخانِ زند
کریمخان زند، که خود را «وکیلالرعایا» میخواند، شیراز را در سدهٔ ۱۸ به پایتختی نزدیک به مردمی بدل کرد. هستهٔ تاریخیِ شهرِ امروزی — ارگِ کریمخان، بازارِ وکیل، مسجدِ وکیل، حمّامِ وکیل، باغهای نظر و نظرگاه — همه از این دوره بهجای مانده است.
آرامگاهِ حافظ، طراحیِ آندره گدار (۱۹۳۵).
آرامگاهِ سعدی، در باغی شمالِ شهر.
ثبتِ یونسکو ۲۰۱۱ — یکی از نُه باغِ پارسیِ ثبتی.
مسجدِ صورتی — درخششِ آفتابِ بامدادی از پنجرههای اُرسی.
سعدی — معلمِ اخلاقِ زبانِ پارسی
اگر حافظ، جانِ شیراز است، سعدی خِرَدِ آن است. مُشرفالدین مصلح، پس از تحصیل در نظامیهٔ بغداد و سی سال سفر از شام و حجاز تا هند، به شیراز بازگشت و در دو سال، دو کتاب نوشت که هنوز پایهٔ آموزشِ زبانِ پارسیاند: «بوستان» (۱۲۵۷) به نظم و «گلستان» (۱۲۵۸) به نثرِ مسجّعِ آمیخته به شعر. بیتِ «بنیآدم اعضای یک پیکرند» از گلستان، بر دیوارِ ورودیِ سازمانِ مللِ متحد نقش بسته است.
«بنیآدم اعضای یک پیکرند / که در آفرینش ز یک گوهرند»
راهنمای بازدید — یک شهر در سه روز
| روز | مسیر | نکته |
|---|---|---|
| یکم | ارگِ کریمخان ← بازار و مسجدِ وکیل ← حمّامِ وکیل ← خانهٔ زینتالملک | هستهٔ زندیه، همه پیادهروی |
| دوم | مسجدِ نصیرالملک (بامدادِ زود) ← نارنجستانِ قوام ← شاهچراغ ← سعدیه | برای نورِ اُرسی، پیش از ساعتِ ۹ صبح بروید |
| سوم | باغِ ارم ← حافظیه (غروب) ← دروازهٔ قرآن | حافظیه در شب، پرشورترین ساعتِ خود را دارد |
| سفرِ یکروزه | تختجمشید ← نقشِ رستم ← پاسارگاد | ~۱۳۰ کیلومتر شمالِ شیراز، یک روزِ کامل |
گاهشمار
«اگر آن ترکِ شیرازی به دست آرد دلِ ما را / به خالِ هندویش بخشم سمرقند و بخارا را»
- نزدیکیِ شیراز به تختجمشید، نقشِ رستم و پاسارگاد، آن را پایگاهِ گردشِ هخامنشی کرده.
- گُلِ سرخِ شیراز، در گلابِ قمصرِ کاشان و سنّتِ گلابگیریِ بهاره میدرخشد.
- خانههای قاجاریِ شیراز — قوام، زینتالملک، منطقینژاد — موزههای زندهٔ شهراند.
- بازارِ وکیل، با راستههای پارچه، عطّاری، فرش و طلا — کانونِ تجارتِ زندیه.
پرسشهای پرتکرار
چرا شیراز را «شهرِ گُل و بلبل» مینامند؟＋
از سدهٔ ۱۸ به بعد، باغهای گلابِ شیراز و سنّتِ شعریِ گُل (نمادِ معشوق) و بلبل (نمادِ عاشق) در دیوانِ حافظ و سعدی، این صفت را برای شهر ماندگار کرد.
بهترین فصلِ سفر به شیراز کِی است؟＋
اواسطِ اسفند تا اواسطِ اردیبهشت — هنگامی که شکوفههای نارنج و گُلِ سرخ شکوفا میشوند و هوای شهر معتدل است.
آیا شیراز همان «شیرازِ شراب»ِ تاریخی است؟＋
بله. تا سدهٔ ۲۰ م، شیراز کانونِ تاکستان و شرابسازی بود؛ نامِ «Shiraz» در دنیای شراب از همین شهر یا انگورِ منسوب به آن میآید.
مسجدِ نصیرالملک کِی بهترین نمای خود را دارد؟＋
بامدادِ زود — وقتی نخستین پرتوهای خورشید از پنجرههای اُرسی میگذرند و فرشِ صحن را در رنگینکمان غرق میکنند.
شیراز در عکس
مسجد، باغ، آرامگاه.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مطالب مرتبط
غزلسرای بزرگِ شیراز، دیوانِ پانصد غزلی و سنّتِ فال.
فردوسی، حافظ، مولانا، سعدی، نظامی، خیام؛ بزرگان شعر پارسی.
هندسهٔ چهارباغ و نُه باغ ثبتشده در یونسکو.
تختجمشید، اصفهان، یزد؛ گنبد، باغ، بادگیر و کاروانسرا.
استانها، مقاصد برتر، چهار فصل و یازده اقلیم.
پارسه، پایتختِ آیینیِ هخامنشی؛ آپادانا، دروازهٔ ملل، ۲۳ ساتراپ و آتشِ اسکندر.
منابع
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.