«پاسارگاد» (یونانی: Πασαργάδαι) در زبانِ پارسی بهمعنای «اردوی پارس» یا «جایگاهِ پارسیان» است. کوروشِ بزرگ، پس از پیروزی بر آستیاگِ مادی در ۵۵۰ پ.م، این شهر را برای جشنِ پیروزی و پایتختیِ شاهنشاهیِ تازهاش بنا نهاد. پاسارگاد تا روزگارِ داریوش پایتختِ آیینی ماند؛ سپس داریوش پایتختِ تازهای در تختجمشید آغاز کرد.
چهارگونه بنا، یک پلانِ نخستین
| بنا | ویژگی |
|---|---|
| آرامگاهِ کوروش | بنای سنگیِ ششپله، ارتفاعِ ۱۱ متر — تنها آرامگاهِ شاهنشاهیِ سالمماندهٔ هخامنشی |
| کاخِ بار | سالنِ ستوندار با نقشِ «مردِ بالدار» بر سردر |
| کاخِ مسکونی | اقامتگاهِ کوروش، با کتیبهٔ سهزبانه |
| کاخِ دروازه | ورودیِ مجموعه، آغازِ سنّتِ «دروازهٔ ملل» در معماریِ هخامنشی |
| تل تخت | سکویی صخرهای، احتمالاً بنیادِ بارگاهِ نیمهتمام |
| زندانِ سلیمان | برجِ سنگی، احتمالاً آتشکدهٔ آیینی |
| چهارباغ | نخستین نمونهٔ شناختهشدهٔ باغِ پارسی، با چهار جوی هندسی |
آرامگاه و سخنِ کوروش
آرامگاهِ کوروش، در میانِ دشت، ساده و باشکوه ایستاده. سنگهای آن از معدنِ سیوپان آورده شده و بنای آن از معماریِ ایلامی و لیدیایی همبستهای دارد. استرابوی یونانی روایت میکند که بر آن کتیبهای بود:
«ای رهگذر! من کوروشم، آنکه شاهنشاهیِ پارس را بنیاد نهاد و خداوندِ آسیا بود. بر این گور رشک مَبَر.»
آغازِ ساختِ پاسارگاد، پس از پیروزی بر کرزوسِ لیدی.
ارتفاعِ آرامگاهِ کوروش، ششپلهای.
بازدیدِ اسکندر، که فرمان داد گورِ ویرانشدهٔ کوروش را مرمت کنند.
ثبتِ پاسارگاد در فهرستِ میراثِ جهانیِ یونسکو.
- اسکندر در ۳۲۴ پ.م، گزارش داد که گورِ کوروش بهدستِ جویندگانِ گنج آسیب دیده بود؛ فرمان داد آن را مرمت کنند.
- نقشِ «مردِ بالدارِ» چهاربال، تنها بازماندهٔ هنرِ هخامنشیِ پاسارگاد است.
- تا پیش از ۱۸۲۰، اروپاییها آرامگاه را «گورِ مادرِ سلیمان» میپنداشتند.
- ساخت سدِ سیوند، در سدهٔ ۲۱ ام، نگرانیِ جهانی برای آرامگاه برانگیخت.
سنگ، ملات و شیوهٔ ساخت
سنگتراشانِ پاسارگاد، سنگِ آهکِ سفید و کرمرنگ را در قطعاتِ بزرگ میبریدند و بیملات، با بستهای دُمچلچلهایِ فلزی (اغلب سرب و آهن) بههم میدوختند — شیوهای که ردِّ استادانِ لیدیایی و یونانیِ آسیایصغیر را در کارگاهِ کوروش نشان میدهد. کتیبههای سهزبانهٔ «من کوروش، شاه، هخامنشی» (به پارسیِ باستان، ایلامی و اکدی) بر جرزهای کاخها، نخستین کاربردِ سنجیدهٔ خطِ میخیِ پارسیِ باستان در یک برنامهٔ رسمیِ ساختمانی است.
| سال | رویداد |
|---|---|
| ۱۸۲۰–۱۸۴۰ | سفرنامهنویسانِ اروپایی، از جمله کر پورتر، آرامگاه را ثبت و طراحی کردند |
| ۱۹۲۸ | کاوشِ ارنست هرتسفلد در دشتِ مرغاب |
| ۱۹۴۹–۱۹۵۵ | کاوشِ علیسامیِ ایرانی در کاخها و تل تخت |
| ۱۹۶۱–۱۹۶۳ | کاوشِ دیوید استروناخ؛ کشفِ نظامِ جویهای چهارباغ |
| ۲۰۰۴ | ثبتِ جهانیِ یونسکو (شمارهٔ ۱۱۰۶) |
| ۲۰۰۷ | آبگیریِ سدِ سیوند و پایشِ رطوبتِ مجموعه |
پاسارگاد در حافظهٔ ایرانی
پاسارگاد در سنّتِ محلی قرنها «مشهدِ مادرِ سلیمان» خوانده میشد؛ همین نامگذاریِ دینی، آرامگاه را از ویرانی نگاه داشت، زیرا در دورهٔ اتابکانِ فارس بنا را به مسجد بدل کردند و ستونهای کاخهای پیرامون را برای محرابِ آن بهکار بردند. از سدهٔ بیستم، آرامگاه به نمادِ پیوندِ ایرانِ نو با کهنترین لایهٔ تاریخِ خود بدل شد و هفتمِ آبان، روزِ بزرگداشتِ کوروش، هرساله زیارتگاهِ گروههای مردمی است.
پرسشهای پرتکرار
تفاوتِ پاسارگاد و تختجمشید چیست؟＋
پاسارگاد ساختهٔ کوروشِ بزرگ است (~۵۴۶ پ.م) و سادگیِ آغازین دارد؛ تختجمشید، ۶۰ کیلومتر جنوبِ آن، ساختهٔ داریوش و خشایارشا (~۵۲۰ پ.م به بعد) و باشکوهتر و آیینیتر است.
آیا کوروش واقعاً در این آرامگاه دفن است؟＋
روایتِ استرابو و آریان از قولِ مأمورانِ اسکندر، صریحاً این بنا را گورِ کوروش مینامند. بدنِ کوروش امروز در آرامگاه نیست؛ احتمالاً در سدهٔ ۴ پ.م ربوده شده.
چهارباغ چیست و چرا اهمیت دارد؟＋
باغی هندسی با چهار قسمتِ تقسیمشده با جویهای متقاطع. الگویی پارسی که از پاسارگاد به تاجمحلِ هند، باغهای مغولیِ کابل و حتی الحمرای اسپانیا رفت.
آیا میتوان از پاسارگاد بازدید کرد؟＋
بله. در استانِ فارس، ۱۳۰ کیلومتری شمالشرقیِ شیراز. مجموعه باز است و معمولاً همراه با تختِ جمشید و نقشِ رستم در یک سفرِ یکروزه دیده میشود.
پاسارگاد در عکس
آرامگاه، نقشِ مردِ بالدار و چشماندازِ مجموعه.
تصاویر این بخش بهصورت محلی از کتابخانهٔ رسانهٔ سایت بارگذاری میشوند.
مطالب مرتبط
نخستین منشورِ حقوقِ بشرِ جهان؛ استوانهٔ گِلیِ ۵۳۹ پ.م، فتحِ بابل و آزادسازیِ تبعیدیان.
پارسه، پایتختِ آیینیِ هخامنشی؛ آپادانا، دروازهٔ ملل، ۲۳ ساتراپ و آتشِ اسکندر.
هخامنشی، اشکانی، ساسانی، صفوی، قاجار؛ شش شاهنشاهی پیدرپی ایرانی.
هندسهٔ چهارباغ و نُه باغ ثبتشده در یونسکو.
بیستوهفت اثر ثبتشده ایران در فهرست یونسکو؛ نقشه، تاریخ و تصویر.
از ایلام و ماد تا روزگار معاصر؛ روایتی پیوسته از پنج هزار سال تاریخ.
منابع
همهٔ تصاویر از ویکیمدیا کامنز، مجموعههای موزههای عمومی (موزهٔ بریتانیا، لوور، متروپلیتن، موزهٔ ملی ایران) یا پروندهٔ میراث جهانی یونسکو تأمین شدهاند. هیچ تصویری با هوش مصنوعی تولید نشده است. متن علمی نیز بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، تاریخ ایران کیمبریج و پژوهشهای داوریشده تنظیم شده است.