گاه‌شمارِ شاهنشاهی‌های ایران

مدارا، قانون و آزادیِ تبعیدیان — پارس چگونه دیگرگونه فرمان راند؟

بارها گفته می‌شود که «همهٔ امپراتوری‌ها یکسان بودند» و هر فاتحی همان می‌کرد که دیگران کردند: کشتار، برده‌گیری، تحمیلِ دین و محوِ زبان. سندهای برجای‌مانده از دورهٔ هخامنشی این تعمیم را رد می‌کند. از ۵۵۰ تا ۳۳۰ پ.م، شاهانِ پارس بر نزدیک به چهل قوم در سه قاره فرمان راندند و آنچه از خود به‌جا گذاشتند — منشورِ کوروش، سنگ‌نبشته‌های سه‌زبانه، بایگانی‌های یهودی و مصری و بیش از سی هزار لوحِ اداریِ تخت‌جمشید — از بازگرداندنِ تبعیدیان به‌جای کوچِ اجباری، از پشتیبانیِ مالیِ پرستشگاه‌های بومی به‌جای تحمیلِ آیین، و از کارگرِ مزدبگیر به‌جای اقتصادِ برده‌داری سخن می‌گوید.

این گواهی تنها تبلیغِ پارسی نیست. تنخِ عبری — نوشتهٔ بهره‌مندان، نه دربارِ هخامنشی — کوروش را «مسیحِ خداوند» می‌خواند؛ تنها شاهِ بیگانه‌ای که چنین نامیده شده است. کاهنانِ بابل، در گاه‌نامهٔ پرستشگاهیِ خود، فاتحِ شهرشان را خوش‌آمد گفتند. نویسندگانِ یونانی که با پارس جنگیدند — از گزنفون تا آیسخولوس — باز هم شاهانِ آن را پای‌بندِ داد تصویر کردند. سرچشمه‌های مستقل و گاه دشمن، بر یک نکته هم‌داستان‌اند.

دو سند را باید جداگانه دید، چون اسنادِ اداری‌اند نه ادبی. نخست بایگانیِ باروی تخت‌جمشید، کشف‌شده در ۱۹۳۳: ده‌ها هزار لوحِ ایلامی و آرامی از پرداختِ جیره میانِ ۵۰۹ تا ۴۹۳ پ.م. این دفترِ حساب است — کسی آن را برای ستایش ننوشت — و در آن زنانی هستند که غله و شراب را به نامِ خود می‌گیرند، مادرانی که پس از زایمان جیرهٔ افزوده دارند و سرکارگرانِ زنی که بیش از کارگرِ مردِ ساده مزد می‌گیرند. دوم، پاپیروس‌های الفانتین از پادگانی یهودی در مصرِ علیا، که سربازانش از ساتراپِ پارسی برای بازسازیِ نیایشگاهِ خود اجازه خواستند و گرفتند.

هیچ‌یک از این‌ها هخامنشیان را به دموکراسیِ امروزی بدل نمی‌کند. این پادشاهی مالیاتِ سنگین می‌گرفت، شورش را سخت کیفر می‌داد — بیستون این را بی‌پرده می‌گوید — و خدمتکاریِ خانگی و اسیرِ جنگی را می‌شناخت. تاریخِ درست به افسانه نیازی ندارد. آنچه این اسناد نشان می‌دهد این است: یک دولتِ بزرگِ چندقومی توانست دو سده، آگاهانه، بر این اصل اداره شود که مردمانِ زیرِ فرمان، خدای خود، دادگاهِ خود، زبانِ خود و خانهٔ خود را نگاه می‌دارند. این یک انتخاب بود، و امپراتوری‌های هم‌روزگارِ آن، جورِ دیگری انتخاب کردند.

• منشورِ کوروش (موزهٔ بریتانیا، BM 90920): بازگشتِ پیکرهٔ خدایان و بازسازیِ نیایشگاه‌های آشور، شوش، اَکد و شهرهای زاگرس.
• عَزرا ۶:۸–۱۰: داریوش فرمان می‌دهد هزینهٔ معبدِ اورشلیم از درآمدِ شاهیِ «آن‌سویِ رود» پرداخت و دامِ قربانی فراهم شود.
• اَشَعیا ۴۵:۱: کوروش «مسیح» خوانده می‌شود — تنها چهرهٔ غیریهودی که در تنخ چنین لقبی دارد.
• سنگ‌نبشتهٔ اوجاهورِسنِت: کمبوجیه و داریوش پرستشگاهِ نِیت در سائیس را بازسازی و موقوفاتِ کاهنانش را احیا می‌کنند.
• پاپیروس‌های الفانتین (سدهٔ پنجمِ پ.م): پادگانِ یهودیِ مصر از ساتراپ بَگَواهیا اجازهٔ بازسازیِ نیایشگاه می‌گیرد.
• ایردَبَما و ارتیستونه: زنانِ دربار با املاک، مُهر، کارگاه و پیکِ اختصاصی در لوح‌های تخت‌جمشید.
• نقش‌برجستهٔ بیستون و آپادانا: بیست‌وسه ملتِ شاهنشاهی، ایستاده، مسلح و در جامهٔ ملیِ خود — نه زانوزده و نه در زنجیر.

منشورِ کوروش، بایگانیِ تخت‌جمشید و اسنادِ یهودی و مصری را کنارِ هم که بگذاریم، نتیجه محدود اما استوار است: همهٔ امپراتوری‌ها یکسان نبودند، و این تفاوت را همان مردمانی می‌دیدند که زیرِ فرمانشان زندگی می‌کردند.