سلسلهها و شاهنشاهیهای ایران
ایران از معدود کشورهایی است که تاریخ سیاسیاش ۲٬۵۰۰ سال پیوسته است. این راهنما هر سلسلهٔ بزرگ، پایتخت و بازهٔ زمانیاش را نشان میدهد.
خواندن این راهنما به انگلیسیتاریخ سلسلهای ایران معمولاً به سه کمان بخش میشود: شاهنشاهیهای پیش از اسلام (هخامنشی، اشکانی، ساسانی)، احیای ایرانیِ دورهٔ اسلامی (سامانی، آلبویه، سلجوقی، ایلخانی، تیموری) و دولتهای نو (صفوی، افشار، زند، قاجار، پهلوی). در هر سه، نهادهای یکسانی تکرار میشوند: شاهنشاه، دیوانِ ولایتی، دبیرخانهای فارسیزبان و دربارى که از شعر و ستارهشناسی و معماری پشتیبانی میکند.
صفحههای زیر خودِ سلسلهها، پایتختهایی که ساختند و اسناد و بناهایی را که از آنان مانده است پوشش میدهند.
پاسخهای کوتاه
- چند شاهنشاهی بزرگ ایرانی وجود داشته است؟
- شش شاهنشاهی بهطور متعارف شمرده میشود: هخامنشی (۵۵۰–۳۳۰ پ.م)، اشکانی (۲۴۷ پ.م–۲۲۴ م)، ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ م)، صفوی (۱۵۰۱–۱۷۳۶)، افشار (۱۷۳۶–۱۷۹۶) و قاجار (۱۷۸۹–۱۹۲۵).
- بزرگترین کدام بود؟
- شاهنشاهی هخامنشی در روزگار داریوش بزرگ، با نزدیک به ۵٫۵ میلیون کیلومتر مربع و حدود ۴۴٪ جمعیت جهان.
- چه چیزی به ساسانیان پایان داد؟
- فتح عربها؛ نبردهای قادسیه (۶۳۶) و نهاوند (۶۴۲) و مرگ یزدگرد سوم در ۶۵۱.
- کدام سلسله ایران را شیعه کرد؟
- صفویان، از ۱۵۰۱، آنگاه که شاه اسماعیل تشیع دوازدهامامی را دین رسمی خواند.
کاوش در این راهنما
سلسلههای شاهنشاهی
شش دولتی که از فلات ایران بر قلمروی فراتر از آن فرمان راندند.
- ۵۵۰ پ.م – ۱۹۲۵شاهنشاهیهای ایران
از هخامنشی تا قاجار؛ مقایسهٔ قلمرو، سپاه و دیوان.
خواندن - پنج هزار سالتاریخ ایران
روایتِ پیوسته از ایلام و ماد تا امروز.
خواندن - تعاملیگاهشمار تعاملی
همهٔ سلسلهها بر یک مقیاس، با پرش به رویدادها.
خواندن - نامشناسیایران یا پارس؟
چرا هر دو نام درست است و فرمان ۱۹۳۵ چه را تغییر داد.
خواندن
اسناد و بناهای شاهنشاهی
شواهد دستاولی که تاریخنگاران بر آن تکیه میکنند.
- ۵۳۹ پ.ممنشور کوروش
استوانهٔ گِلیِ ۵۳۹ پ.م و بحثِ حقوق بشر پیرامون آن.
خواندن - یونسکو ۱۹۷۹تخت جمشید
پارسه، پایتخت آیینی هخامنشی و ۲۳ ساتراپی بر نقشبرجستههایش.
خواندن - یونسکو ۲۰۰۴پاسارگاد
پایتخت و آرامگاه کوروش و کهنترین چهارباغ.
خواندن - یونسکو ۱۹۷۹اصفهان
پایتخت صفویِ شاهعباس و میدانی که دولتی را سامان داد.
خواندن
پرسشهای پرتکرار
کهنترین سلسلهٔ ایرانی کدام است؟
مادها (حدود ۶۷۸–۵۵۰ پ.م) نخستین دولتِ ایرانیزبانِ مستندند، هرچند ایلام در جنوبغرب کهنتر است و اسنادش به حدود ۳۲۰۰ پ.م میرسد.
چرا هر سلسله پایتخت را جابهجا میکرد؟
پایتختها خاستگاه ایلی و مرزِ راهبردیِ سلسله را دنبال میکردند: پاسارگاد و تختجمشید در فارس، تیسفون بر دجله، اصفهان از ۱۵۹۸ و تهران از ۱۷۸۶.
آیا زبان فارسی از فتح عرب جان بهدر برد؟
آری. فارسی میانه به فارسی نو با خط عربی بدل شد و دربار سامانی بخارا آن را دوباره زبان ادب کرد؛ شاهنامهٔ فردوسی بقایش را قطعی ساخت.
گاهشمار سلسلهها کجاست؟
صفحهٔ گاهشمار، همهٔ سلسلهها را روی یک مقیاس مشترک ترسیم میکند.