سلسلهها و شاهنشاهی‌های ایران
ایران از معدود کشورهایی است که تاریخ سیاسی‌اش ۲٬۵۰۰ سال پیوسته است. این راهنما هر سلسلهٔ بزرگ، پایتخت و بازهٔ زمانی‌اش را نشان می‌دهد.
خواندن این راهنما به انگلیسیتاریخ سلسله‌ای ایران معمولاً به سه کمان بخش میشود: شاهنشاهی‌های پیش از اسلام (هخامنشی، اشکانی، ساسانی)، احیای ایرانیِ دورهٔ اسلامی (سامانی، آل‌بویه، سلجوقی، ایلخانی، تیموری) و دولت‌های نو (صفوی، افشار، زند، قاجار، پهلوی). در هر سه، نهادهای یکسانی تکرار می‌شوند: شاهنشاه، دیوانِ ولایتی، دبیرخانه‌ای فارسی‌زبان و دربارى که از شعر و ستاره‌شناسی و معماری پشتیبانی میکند.
صفحه‌های زیر خودِ سلسلهها، پایتخت‌هایی که ساختند و اسناد و بناهایی را که از آنان مانده است پوشش می‌دهند.
پاسخ‌های کوتاه
- چند شاهنشاهی بزرگ ایرانی وجود داشته است؟
- شش شاهنشاهی بهطور متعارف شمرده میشود: هخامنشی (۵۵۰–۳۳۰ پ.م)، اشکانی (۲۴۷ پ.م–۲۲۴ م)، ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ م)، صفوی (۱۵۰۱–۱۷۳۶)، افشار (۱۷۳۶–۱۷۹۶) و قاجار (۱۷۸۹–۱۹۲۵).
- بزرگ‌ترین کدام بود؟
- شاهنشاهی هخامنشی در روزگار داریوش بزرگ، با نزدیک به ۵٫۵ میلیون کیلومتر مربع؛ برخی برآوردها سهمِ آن از جمعیتِ جهان را بیش از هر شاهنشاهیِ دیگر می‌دانند، هرچند آمارِ جمعیتِ باستان قطعی نیست.
- چه چیزی به ساسانیان پایان داد؟
- فتح عربها؛ نبردهای قادسیه (۶۳۶) و نهاوند (۶۴۲) و مرگ یزدگرد سوم در ۶۵۱.
- کدام سلسله ایران را شیعه کرد؟
- صفویان، از ۱۵۰۱، آنگاه که شاه اسماعیل تشیع دوازدهامامی را دین رسمی خواند.
کاوش در این راهنما
سلسله‌های شاهنشاهی
شش دولتی که از فلات ایران بر قلمروی فراتر از آن فرمان راندند.
- ۵۵۰ پ.م – ۱۹۲۵شاهنشاهی‌های ایران
از هخامنشی تا قاجار؛ مقایسهٔ قلمرو، سپاه و دیوان.
خواندن - پنج هزار سالتاریخ ایران
روایتِ پیوسته از ایلام و ماد تا امروز.
خواندن - تعاملیگاهشمار تعاملی
همهٔ سلسلهها بر یک مقیاس، با پرش به رویدادها.
خواندن - نامشناسیایران یا پارس؟
چرا هر دو نام درست است و فرمان ۱۹۳۵ چه را تغییر داد.
خواندن
اسناد و بناهای شاهنشاهی
شواهد دستاولی که تاریخنگاران بر آن تکیه میکنند.
- ۵۳۹ پ.ممنشور کوروش
استوانهٔ گِلیِ ۵۳۹ پ.م و بحثِ حقوق بشر پیرامون آن.
خواندن - یونسکو ۱۹۷۹تخت جمشید
پارسه، پایتخت آیینی هخامنشی و ۲۳ ساتراپی بر نقشبرجستههایش.
خواندن - یونسکو ۲۰۰۴پاسارگاد
پایتخت و آرامگاه کوروش و کهنترین چهارباغ.
خواندن - یونسکو ۱۹۷۹اصفهان
پایتخت صفویِ شاهعباس و میدانی که دولتی را سامان داد.
خواندن
پرسش‌های پرتکرار
کهنترین سلسلهٔ ایرانی کدام است؟
مادها (حدود ۶۷۸–۵۵۰ پ.م) نخستین دولتِ ایرانیزبانِ مستندند، هرچند ایلام در جنوبغرب کهنتر است و اسنادش به حدود ۳۲۰۰ پ.م میرسد.
چرا هر سلسله پایتخت را جابهجا میکرد؟
پایتختها خاستگاه ایلی و مرزِ راهبردیِ سلسله را دنبال میکردند: پاسارگاد و تختجمشید در فارس، تیسفون بر دجله، اصفهان از ۱۵۹۸ و تهران از ۱۷۸۶.
آیا زبان فارسی از فتح عرب جان به‌در برد؟
آری. فارسی میانه به فارسی نو با خط عربی بدل شد و دربار سامانی بخارا آن را دوباره زبان ادب کرد؛ شاهنامهٔ فردوسی بقایش را قطعی ساخت.
گاهشمار سلسلهها کجاست؟
صفحهٔ گاهشمار، همهٔ سلسلهها را روی یک مقیاس مشترک ترسیم میکند.